Yukhari Govhar Agha Mosque

Yuxarı Gövhər Ağa Məscidi (Azərbaycan: Yuxarı Gövhər Ağa Məscidi), həmçinin Böyük Cümə Gövhər Ağanın Cümə Məscidi (Azərbaycan: Boyuk Juma Gövhər Ağanın Cümə Məscidi) adı ilə də tanınır, Şuşa şəhərində, Azərbaycan yerləşən Şiə İslam məscididir.

Tarix

Yuxarı Gövhər Ağa sözü Azərbaycan dilində "Yuxarı Gövhər Ağa Məscidi" mənasını verir və məscidin Şuşa şəhərinin yuxarı hissəsində yerləşməsinə və aşağı hissəsində yerləşən eyni adlı Aşağı Gövhər Ağa Məscidindən fərqləndirilməsinə işarə edir. Hər iki məscid Şuşanın simvolları və Şərq memarlığının əsərləri hesab olunur.

Yuxarı Gövhər Ağa Məscidi Şuşanın əsas meydanı, Yusif Vəzir Çəmənzəminli küçəsində yerləşir və eyni memar tərəfindən tikilmiş mədrəsə, dükanlar və evlərdən ibarət böyük memarlıq kompleksinin bir hissəsini təşkil edir. "Qarabağ adı" əsərinin tarixçisi və müəllifi Mirzə Cəməl Qarabağlıya görə, məscidin tikintisi İbrahim Xəlil xanın əmri ilə 1182 AH (1768/1769 CE) ildə başlanmış, lakin uzun müddət dayandırılmışdır. Tikinti daha sonra yenidən başlanmış və 1883–1885-ci illərdə memar Kərbəlayı Səfikhan Qarabağlı tərəfindən, İbrahim Xəlil xanın qızı Gövhər Ağa tərəfindən sifariş edilərək tamamlanmışdır.

Xarici və daxili

Yuxarı Gövhər Ağa Məscidinin namaz salonu kvadrat formalı üç nəbətli, 190 m × 185 m (623 ft × 607 ft) ölçülü, altı daş sütunla bölünmüşdür. Məscidin şimal hissəsindəki üç şüalı veranda ona 26.5 m × 21.5 m (87 ft × 71 ft) ölçülü düzbucaqlı forma verir. Məsciddə iki minarə var. Balkonlar əvvəlcə namaz salonunun qadın bölməsini yerləşdirirdi. Namaz salonunun daxili işığı ikiqat pəncərələrdən alır. Fasadındakı iki minarə verandanı təşkil edir. Məscidin binası daşdan, iki minarə isə kərpicdən tikilmişdir. Minarələr silindrik formaya malikdir, üfüqi kəmərlərlə, hər bölmə fərqli kərpic naxışları ilə düzülmüşdür. Eyni tikinti nümunəsi Kərbəlayı Səfikhan Qarabağlı tərəfindən Qarabağda tikilmiş əksər məscidlərdə görülür.

Cari vəziyyət

Sovet dövründə məscid bağlanıb muzey kimi istifadə olunurdu, lakin 1988-ci ildə fəaliyyət göstərən məscid kimi yenidən açıldı. 1992-ci ildə Qarabağ‑Erməni qüvvələri tərəfindən Şuşanın ələ keçirilməsindən sonra məscid fəaliyyətini dayandırdı. 2008–2009-cu illərdə məscidin damının təmirini əhatə edən kiçik bərpa işlərindən sonra, Dağlıq Qarabağ İqtisadiyyat Nazirliyi nümayəndələri bərpa layihəsi sifariş etdi, bərpa işlərini həyata keçirmək üçün İran mütəxəssisləri işə götürdülər. Azərbaycan rəsmiləri bərpa layihəsindən narazılıqlarını bildirdilər, Dövlət Dini Təşkilatlarla İş üzrə Komitənin müavini Gunduz İsmayılov “Şuşadakı tarixi Azərbaycan məscidinin bərpasına yönəlmiş Ermənistanın niyyəti, işğal olunmuş ərazilərdə Azərbaycan mədəni‑dini abidələrinə törətdiyi vandallığı ört-basmaq cəhdidir” deyə iddia etdi.

Birkaç il davam edən bərpa işlərindən sonra Yuxarı Qövhər Ağa Məscidi, qonşu mədrəsə və park 14 oktyabr 2019-cu ildə turizm üçün rəsmi olaraq açıldı. Layihə, özəl ianələrin dəstəyi ilə Armenia İnkişafı Təşəbbüsü (IDeA) Fondu tərəfindən həyata keçirildi, Rus‑Erməni iş adamı Ruben Vardanyanın “Şərq Tarixi İrsinin Canlandırılması” Fondu və Qazax iş adamı Kairat Boranbayevin əhəmiyyətli töhfələri ilə.

Kompleks erməni‑İran Mədəniyyət Mərkəzi kimi istifadə olunmalı idi. Xüsusilə, əvvəlki azəri mövcudluğuna heç bir istinad edilməmiş və kompleks iran məscidi kimi təqdim edilmişdir.

İlk Cümə namazı 28 il sonra, 13 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan əsgərləri tərəfindən məsciddə qılındı. Məscidin bərpası 2021-ci ilin sonlarında Heydər Əliyev Fondu dəstəyi ilə maliyyələşdirilərək başladı.