Monastery of St Nicholas

Aziz Nikolaos Monastırı, Ürgüpün Mustafapaşa bələdiyyəsində bir monastırdır.

19-cu əsrdə o dövrdə Sinasos adı verilən Mustafapaşa’da Xristian və müsəlman xalqın hörmət etdiyi müqəddəs bir sahəyə çevrilmiş və sosial fəaliyyətlərin mərkəzi olmuş bir məkan idi. Qərb mədəniyyətində Noel Baba fiquruna çevrilən Myra Piskoposu Aziz Nikolaos’a həsr olunmuşdur.

Bir hissəsi kəğir, böyük bölümü qayaya oyulmuş bir-birinə bitişik dörd məkanlardan ibarətdir. Aziz Nikolaos’a həsr olunmuş əsas kilsənin yanında Azize Barbara, Aziz Savvas və Aziz Menas’a həsr olunmuş kilsələr, xəstə hüceyrələri, çeşmə və məzar məkanları daxildir.

Məkanı

Mustafapaşanın cənubunda, yaşayış məntəqəsindən təxminən 1 kilometr məsafədədir. Dere Sokak marşrutu üzərindən çatılan Monastır Vadisi daxilində yerləşir. İçində yerləşdiyi ərazidə müxtəlif formalı qayalıq formasyonları və qayalara oyulmuş sığınacaqlar, kilsə və şapellər, su yolları və kanallar var.

Memarlıq quruluşu və tarixi

Monastır vadisinin ən əsas dini kompleksi olan bina cəmiyyəti, bölgə xalqının böyük hörmət etdiyi Aziz Nikolaos’a həsr olunmuşdur. Eyni adı daşıyan başqa müqəddəslər olsa da, buradakı kultun 9-cu əsrdən sonra populyarlaşan, 6 Dekabrda anılan və zamanla Qərb mədəniyyətində “Noel Baba” (Santa Klaus) fiquruna çevrilən Myra Piskoposu Aziz Nikolaos ilə əlaqəli olduğu qəbul edilir.

Üç mərtəbədən ibarət monastır, həm qayaya oyma, həm də kəğir texnikalarının bir yerdə istifadə edildiyi qarışıq bir quruluşa malikdir. İnşasında ignimbrit istifadə edilmişdir. Monastır avlusuna şimal-qərb yönündəki iki bucaqlı, bəzəkli bir qapıdan daxil olunur.

Ortodoks Rum icmasına görə hər azizin ayrı bir kimliyi və kerametinin olduğuna inanıldığı üçün, məbəd daxilində hər biri fərqli azizə həsr olunmuş kilsələr yaradılmışdır. Məbədin əsas kilsəsi, ətrafdakı ən böyük göbələk şəklində monolitik qayanın ortasına tikilmiş Aziz Nikolaos Kilsəsidir.

Yapılar bütövlüyünün ən qədim birimi olaraq qəbul edilən, kubbəli və bağlı Yunan xaç planlı Aziz Nikolaos Kilsəsi, divar rəsmlərinin üslub xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq Orta Əsrlərə tarixlənir. Mövcud formasının 19-cu əsrin ilk yarısında formalaşdığı düşünülsə də, 1775-ci ildə bakkallar sənətkarının məbədə hədiyyə etdiyi ikon, məbədin keçmişinin daha köhnəyə dayandığını sübut edir. Mübahisə olunan ikon, mübadilə zamanı Yunanıstana aparılmışdır.

Aziz Nikolaos'a həsr olunmuş əsas kilsə daxil olmaqla dörd fərqli ibadət sahəsi məbədin şərq bölməsində, şimal-cənub oxunda nizamsız şəkildə düzülmüşdür. Qərb bölməsində xəstə hüceyrələri, məzar sahələri və bir çeşmə yerləşir. Avlunun cənub‑qərbində, məbədin mətbəxi kimi istifadə edildiyi düşünülən peri bacası var.

Yapı topluluğunun 1870‑1877-ci illərdə bir təmir keçirdiyi bilinir. Yapının 1924-cü ilə aid fotoşəkilindən indiki mövcud olmayan narthexin, damın çıxan daş pilləkənlərin və zəncirvari çan qülləsinin varlığı anlaşılır.

Sosial və mədəni təsiri

19-cu əsrdə Sinasos (Mustafapaşa) sosial həyatının mərkəzlərindən biri olan məbəd, yalnız Rumlar üçün deyil, bölgədəki Türk əhalisi üçün də cəlbedici bir mərkəz olmuşdur. Avluda yerləşən şadırvanın suyunun şəfa verici olduğuna dair geniş yayılmış inancla, hər iki cəmiyyətin də xəstəliklərinə çarə tapmaq məqsədilə məbədə gəlməsini təmin etmişdir.

Aziz Nikolaos, Azize Barbara və Aziz Savvasın anma günlərinin eyni günlərə düşməsi səbəbindən Aziz Nikolaos Monastırında 3‑8 dekabr günlərində xüsusi bayramlar keçirilirdi. Kilsə ayinində icma kilsələrinin papazları, Rumlar və Türklər hazır iştirak edirdi. Aziz Nikolaosun yortu günü olan 6 dekabr günü günortaya qədər monastırda qalan xalq, kilsə çanları çalanda ikonalar daşıyaraq monastırdan çıxar, eyni məskənindəki Başmelekler Kilsəsi ilə Konstantin və Helena Kilsəsindəki ayinə qatılırdılar. İstanbul, Qüds və Rusiyadan göndərilən böyük şamlar Aziz Nikolaos Monastırında azizin ikonası önündə yandırılırdı. Sinasosun Türk xalqı da monastıra yağ, balmumu, mücevherat, qızıl, heyvan kimi hədiyyələr göndərirdi. Türklərin kilsəyə girib, şam yaktıqları, hərəkətsiz dayanaraq ayinə sonuna qədər qaldıqları bildirilir.

Divar rəsmləri

Binaın cənub kilsə bölməsində, İncil və Tora mənbəli səhnələrin yer aldığı divar rəsmləri mövcuddur. Zədələndikləri və islə örtülmüş olduğu üçün, mövzuları və üslub xüsusiyyətləri dəqiq müəyyən edilə bilməməkdədir. Kilsənin naos kubbəsində, Pantokrator İsa; narthex kubbəsində Pentekost səhnəsi, narthexin alınlıqlarında “Fırında üç İbrani Gənci” və iki ədəd Deisis səhnəsi yerləşir.

Manastırdakı divar rəsmlərinin qorunması və araşdırılması üçün Nevşehir Valiliyi dəstəyi ilə Nevşehir Restorasiya və Konservasiya Bölgə Laboratoriyası İdarəsi tərəfindən işlər aparılır və bu işlər 2022-ci ildən etibarən hər il Nevşehir‑də təşkil olunan “Kapadokya Bölgəsi Divar Rəsmlərinin Qorunması və Araşdırılması” başlıqlı beynəlxalq konfransda təqdim olunur.