Nebi Mosque

Nebî Camii, Diyarbakırın Sur rayonunda yerləşən tarixi bir məsciddir. 15-ci əsrdə Akkoyunlular dövründə tikilmiş məscid həmçinin Peyğəmbər Camii olaraq da bilinir.

Tarixi

Minarəsinin üzərindəki 936/1530 tarixli kitabədən Diyarbakırlı Kasap Hacı Hüseyin adlı bir şəxsin bu hissəni tikdiyi anlaşılmasına baxmayaraq, əsas binanın kim tərəfindən tikildiyi dəqiq bilinmir. Lakin daş örtülü tək kubbəli məscidin, 15-ci əsr Akkoyunlu əsəri olduğu təxmin edilir. 16-cı əsrdə bəzi dəyişikliklər keçirmişdir. Minarəsində yerləşən kitabələrin bir çoxunda Məhəmmədin sözləri "kāle'n-nebî" ifadəsi ilə nəsr edildiyindən, struktura Nebî Camii, Peyğəmbər Camii və ya Câmiu'n-nebî deyilir. Mənbələrə görə, məscid ilk tikildiyi dövrlərdə çox geniş bir sahəyə qurulmuşdur. Əvvəllər Hənəfilər və Şəfiilər bölümü kimi iki hissədən ibarət ikən, bu gün məscidin yerləşdiyi bina Şəfiilərə aiddir. I. Dünya Müharibəsi zamanı Hənəfilərə ayrılan hissə qoşun bazası kimi istifadə olunmuş və bu səbəbdən bu bölmənin çiniləri və digər sahələri dağıdılmışdır. 1927-ci ildə Hənəfilərə aid bölmə tamamilə çökmüş və 1955-ci ildə bu bölmə ilə minarə bələdiyyə tərəfindən yıxılaraq o vaxt genişlənən Gazi Küçəsinə qoşulmuşdur. Eyni il minarə, giriş qapısının yanından köçürülərək bu gün olduğu mövqeyə yerləşdirilmiş və məscid bu gün gördüyü halına gətirilmişdir. 1960-cı ildə Vəkillər Baş İdarəsi tərəfindən qalan digər hissələr təmir edilmiş və minarə indiki yerinə yenidən inşa edilmişdir. Həmçinin minarəyə bitişik, kəmərlə bir qapısı olan həyəti ilə onun şərq tərəfində kiçik dükanlar, şimal tərəfində isə bu gün mövcud olan medresəsi vardı.

Memarlığı

Nebî Camii, Diyarbakırın özəyi olan qara bazalt daşından hazırlanmış və son məclis yeri fasadından və minarəsindən bir sıra ağ, bir sıra qara bazalt daşının qarışdırılması ilə fərqli bir yol sınaqdan keçirilmiş və təkbərabər görünüş əngəllənmişdir. Altı dəstəkli plan tərtibatında inşa edilmişdir. Nebî Camii son məclis yerində sütunlar silindrik gövdəli, sütun başlıqları isə kənarları kəsik piramida şəklinə çevrilmişdir. Revak kəskin kəmərləri oluk və kaval oymaqlar ilə əhatə olunaraq vurğulanmışdır. Hənəfilər hissəsi Şəfiilər bölməsinin şərqində yerləşərək eninə düzbucaqlı planlı, dörd sahəli, ayaqlı və kəmərlə bir plan sxeminə malik ikən, Şəfiilər hissəsi plan və memarlıq baxımından eninə düzbucaqlı planlı və kubbə ilə örtülmüşdür. Məscidin minarəsi dörd bucaq və bəzəkli kitabələrlə əhatə olunmuşdur. Tək mərtəbəli inşa edilmiş bina, həyətə baxan şimal fasadından tək qapı ilə xaricə açılır. Həmçinin bütün fasadlarda ikişər olmaqla ümumilikdə səkkiz pəncərə boşluğu mövcuddur. Giriş qapısının üstündə yerləşən müezzin məhfilinə, şərq yönündəki pəncərədən çatmaq mümkündür.