Papp Ferenc Cave

Papp Ferenc mağarası Pilis dağlarının ən uzun və ən dərin mağarası idi. 1982-ci ildən etibarən Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Dunai–Ipoly Milli Parkında yerləşir. Turist bələdçilərində də təqdim olunur.

Təsvir

Pilisborosjenő kənarında, Budakalász yanında, Ezüst-hegy DK hissəsində yerləşən tərk edilmiş böyük daş mədəninin yuxarı, ÉNy hissəsində mağaranın DK-yə baxan girişi yerləşir. Mədənin qayalı divarının altında, dəniz səviyyəsindən 372 m yüksəklikdə, çuxurlu çökək altında 1 m enində, 1,6 m hündürlüyündə, yamac oxu istiqamətində, qırılmış tipli, əyri və qeyri‑nizamlı forma malik giriş açılır. Ezüst-hegyi 2. nömrəli mağaranın girişinin yanında bir qayaya oyulmuş Papp Ferenc-mağarası yazısı görünür, bu da iki mağaranı qarışdırmağa səbəb ola bilər.

Piyada, asan torpaqda əlçatan. Qırmızı zolaqlı turist yolunda ən asan şəkildə budapeştin Csillaghegyi HÉV dayanacağından piyada yaxınlaşmaq mümkündür. Bəzi turist xəritələri yerini mağara işarəsi ilə göstərir, lakin mağara adı olmadan.

Papp Ferenc-mağarasına ev sahibliyi edən daş mədənində iki başqa mağara haqqında da çox məlumat var, Ezüst-hegyi 1. nömrəli mağara, hansı ki, məhv olub və Ezüst-hegyi 2. nömrəli mağara. Yuxarı doğru gedərkən daş mədəninin sahəsində qayalı divara doğru, əvvəlcə Ezüst-hegyi 2. nömrəli mağaranın girişini görmək olar, bu, təxminən 20 m şimal‑şərqdə, daş mədəninin ÉNy küncündə yerləşən və 2 m daha yüksək olan Papp Ferenc-mağarasının girişindən daha böyükdür.

Üfüqi uzanması 52 m. Ölçülərindən əlavə, geoloji baxımdan da önəmlidir ki, 60 m-dən böyük dərinlikdəki mağarada dağın yığıntılı qayalarının təbəqələri, səthdə yerləşən oligosen Hárshegyi qumu, yuxarı eosen mərmər təbəqələri, yuxarı triass dachstein kireci və dolomit açıqdır. Mağara iki yaxşı ayırd edilə bilən hissəyə bölünür. Yuxarı, Hárshegyi qumlu hissəsi çöküntülər, çöküşlər vasitəsilə formalaşıb və labirintvari xarakter daşıyır. Aşağı, karbonatlı qayalarda yerləşən, daha böyük hissəsi həvəli həllolma səbəbindən yaranıb. İki bölməni Csiga adlı boru keçidi birləşdirir. Bəzi yerlərdə soyuq su mənşəli həllolma boruları görünür. Mağara bağlanmayıb, lakin onun görülməsi üçün Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin icazəsi tələb olunur. Mağara gəzintisi əsas avadanlıq və mağara gəzintisi təcrübəsi ilə mümkündür.

Papp Ferencdən adını almışdır, o, kəşfdən bir az əvvəl vəfat etmişdir. 1969-cu ildə ilk dəfə Papp Ferenc-mağarası olaraq adlandırılmışdır. Mağara ədəbiyyatında Ezüst-hegy Cave No. III. (Kordos 1977), Ezüst-hegyi 3. sz. barlang (Kordos 1980), Ezüst-hegyi III. sz. barlang (Kordos 1977), Ezüst-hegyi 3.sz. barlang (Eszterhás 1989), Ezüsthegyi III.sz.barlang (Bertalan 1976), Ezüsthegyi felső barlangok (Leél-Őssy 1958), Ezüst-hegyi felső-barlangok (Szenti, Eszterhás 2001), Ezüst-hegy nagy kőfejtőjének barlangja (Kordos 1984), Ezüsthegy nagy kőfejtőjének barlangja (Bertalan 1976), Ezüst-hegy No. 3 Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) və Papp Ferenc barlang (Bertalan 1976) adları ilə də rast gəlinir. Ezüst-hegyi felső barlang Ezüst-hegyi 2. sz. barlang və Papp Ferenc-barlangdır.

Tədqiqat tarixi

1958-ci ildə nəşr olunan və Leél-Őssy Sándor tərəfindən yazılmış araşdırmada Ezüsthegyi felső barlangok təsvir edilmişdir. Təsvirə görə yuxarı eosen bryozoa mərmər ləkələri Hárshegyi qumu altında, Ezüst-hegydəki mağarada yerləşir. Kevély-hegy qrupundakı mağaralar əsasən həvəli mənşəlidir, lakin aralarında karszt (Ürömi-víznyelőbarlang) və tektonik mənşəli (ezüst-hegyi barlangok) mağaralar da var. Ezüst-hegy DK-nin sonunda yerləşən yuxarı qum dağ mədənlərində, təxminən 350–360 m dəniz səviyyəsindən yuxarıda iki kiçik və dar ölçülü akna mağarası yerləşir. Böyük olanı 10 m uzunluqda və 4 m dərinlikdədir. İki mağara karsztlaşmayan qumda tam uzunluğunda yaranmadığı üçün yalnız tektonik çatlaq mağaraları ola bilər. İki mağaranın mövcud formalarının yaranmasında, bununla yanaşı, yamacın meyilli təbəqəsi boyunca baş verən sonrakı sürüşmələr və çökmələr də mühüm rol oynamışdır. Çəki hərəkətləri səbəbindən iki mağara mürəkkəb qalıq labirintinə çevrilmiş, Csörgő-lyuk kimi. Araşdırmaya əlavə olaraq Kevély-hegy qrupunu göstərən bir xəritə eskizi əlavə edilmişdir. Xəritə eskizində Ezüsthegyi felső barlangokun coğrafi yerləşməsi görünür. Şəkildə və mətnində 7 və 8 nömrələri ilə iki mağara işarələnmişdir.

1958-ci il Karszt- və Barlankutatási Təqdimatında dərc edilmiş bir mağara təqdimatı, Coğrafi Xəbərlərdə nəşr olunan araşdırmaya əsaslanaraq yazılmışdır. 1967-ci ildə nəşr olunan Pilis yolbələdçisi adlı kitabda, Ezüst-hegy DK-i sonunun yuxarı qumdaşı mədənində bir neçə kiçik çatlaq mağara olduğu bildirilmişdir. Mağara 1969-cu il fevralın 16-da Szenthe István rəhbərliyi altında Qırmızı Meteor Təbii Dostlar Birliyi mağara tədqiqatçılarının bir qrup tərəfindən kəşf edilmişdir. Szenthe István şübhələnirdi ki, təxminən 30 m uzunluğunda şaquli olmayan yerləşən qumdaşı təbəqələrinin qırılması, batması zamanı mağara meydana gəlməlidir. Yıxılmış, nəhəng qumdaşı blokları arasında uzun müddət davam edən axtarış, qırılmadan sonra tapılmışdır.

1969-cu il Karszt- və Barlankutatási Təqdimatında yayımlanan bildirişə görə, maraqlı mağara bildirişin dərc olunmasından bir neçə həftə əvvəl kəşf edilmişdir. Su mənşəli, 400 m-dən uzun olan mağara Pilisin ən uzun mağarasıdır və bu, xüsusilə geoloji baxımdan əhəmiyyətlidir, çünki 60 m-dən artıq dərinlikdə təbii araşdırmada dağların süxurlu daşlarının təbəqə ardıcıllığı və yerləşməsi çox yaxşı müşahidə olunur; səthdəki oligosen üç dağlıq qumdaşından yuxarı eosen təbəqələrinə (budai margan, bryozoan margan və nummulitesli kireçkaya) keçərək yuxarı trias dachstein kireçkaya və dolomiti, həmçinin tektonik hərəkətlərin istiqaməti və ölçüsü də görünür.