Tiszadobi ártér Természetvédelmi terület

Ardıcı Rétköz kənarında, Tiszadobdan şimala Tisza çayının iki tərəfində yerləşir. Düzən torpaq çay suyu ilə doldurulması nəticəsində, təbii yolla tərk edilmiş vadilər və vadinin tənzimlənməsi zamanı kəsilmiş dönmələr (morotvák) vasitəsilə formalaşıb. Düzən torpaqdan yalnız sahənin mərkəzində yerləşən Halász-szigeti hissəsi, arıqlıq qoruyucu bentlər çıxır.

Ardıcı hələ də Alföldun qədim, su ilə keçən dünyasının vəhşi romanvari üzünü qoruyur. 1977-ci ildə qorunmağa elan edilmiş, 1030 hektar sahədə yerləşən torpaq sahəsinin susmuş budaqları, sərt və yumşaq ağaclı ligeter meşələri keçmiş zəngin canlı aləminin sağ qalanlarına sığınacaq verir.

Tisza tənzimlənməsi

1800-cü illərin böyük Tisza tənzimləmə işləri burada Tiszadob yaxınlığında, urkomi meşəsində 1846-cı ilin avqust ayının sonu bir səhər başladı. İlk qapı kəsilməsini özü Széchenyi István etdi.

Tənzimləmə planlarını Vásárhelyi Pál hazırladı, lakin bent inşaatları başlayandan sonra çox da uzun müddət yaşamadı.

İşlər zamanı 136,2 kilometr dönmə ləğv edildi, 112 keçidlə, bunun nəticəsində çayın orijinal 1419 km uzunluğu 996 km-ə azaldı, bu da Tiszaújlak və Tiszabecs bölgəsində çayın enişinin kilometr başına 3,8 sm-dən 6,0 sm-ə artmasına səbəb oldu. Sahədə sel riskinin qarşısını almaq üçün ümumilikdə 3555 km uzunluğunda doldurma qaldırıldı, bunun nəticəsində Alfölddə təxminən 26.500 km² sahə seldən azad oldu.

Daha sonra isə çay tənzimləməsinin nəticələri ilə yanaşı, onun mənfi cəhətləri də ortaya çıxmağa başladıqda, süzülmüş sahələrin keçmiş su aləminin qorunması da nəzərə alındı.

Bitki aləmi

Sel riskindən azad edilmiş sahələrin qorunması ilə – qədim su aləminin həyatına ən böyük müdaxilələrə baxmayaraq – təbii bitki birliyinin qorunması mümkün oldu.

Ərazinin ən böyük dəyərlərindən biri, dağlıq sərhəddəki sərt qayalıq meşələrin orijinal yaşayış yeri və tipik tərkibdə qalmasıdır – burada bir neçə ləkə var, hansı ki, meşə birləşməsinin çox yerində çürümüşdür, bu, ətraf mühitin dəyişməsi, yanlış idarəetmə və 1930-cu illərdən sonra məhv edən şam ağacının itirilməsi ilə əlaqələndirilə bilər.

Meşəni matuzsalemi yaşlı, qalın gövdəli palıdlar hakim edir, aralarında sudaşmacı Macar qarağacları və şam ağacları var, bunlar burada ayaqda qalaraq məhv olur. Ağacların altındakı sahəni baharda minlərlə qızılgül örtür, bunlar sarımtıl, çatlamış torpaqdan səthə çıxır, lakin burada ətirli yasəmən və qırılmamış sahələrin yıxılmış ağ nəhənglərindən uyğun şəkildə açılmış ləkələrdə yay çiçəyi və meşənin günəşli kənarlarında payızda Tisza sahilindəki margit çiçəyinin (1) ağ qrupları da çiçək açır.

Bölgənin çay sahəsində bir neçə yerdə meşə qılınc çiçəyi və qadın qıjı, adi ilan dili, həmçinin şərq çiçək tapılır. Orkide növləri arasında burada yaşılımsı-ağ iki yarpaqlı şərq çiçəyi, geniş yarpaqlı qadın çəməni də çiçək açır.

Çay sahəsi meşəsinin daha günəşli tərəflərində yüksək ağaclara dırmaşan sarmaşıklar: qızılgül (Cucubalus baccifer), vəhşi üzüm, süntök, meşə izalığı, kül rəngli moruq keçilməz sıx bir toxuma yaradır, dalğalı sahədə isə qıjı və qarağac sahələri tapılır, ağacların arasında isə ara-sıra nəhəng ağ və qara qarağaclarla rastlaşmaq mümkündür.

Ərazidə tapılan nəm torpaq, yüksək rütubətli, sıx meşələrin həyatı müntəzəm su örtüyü ilə müəyyən edilir. Sel sonrası daha dərin yerlərdə su tutmuş ləkələr yaranır, torpaq və ot səviyyəsi bitki və heyvan növlərində zəifdir.

Sahənin cənub sərhədi on kilometrdən uzun bir Tisza-çökək parçasıdır; morotva, içində bir zamanlar çoxlu sayda cücəkgül var idi, burada canlilarla rastlaşırıq, onlar isə artıq – ot yeyən balıqların düşünülməmiş şəkildə yerləşdirilməsi nəticəsində – əsasən məhv olmuşdur.

Aralıq morotvaları qorunan sahənin çox dəyərli hissələridir, məsələn, "Szelepi", bu Tisza tənzimlənmədən əvvəl, təbii yolla çaydan ayrılmışdır.

Morotvaların bioloji köhnəlməsi "fertözdiklər" nəticəsində sahələrində açıq su güzgüsü artıq çətin görür. Bu bitki örtüyündə isə ən böyük ölçülü – və ləçəkləri "bəkavirg" olan, çəmən çiçəyi (Ranunculus lingua) tapılır. Orta, dərin hissələrində yığılan üzvi qalıq üzən çimərliklər yaradır. Onların səthini bitki örtüyü örtür, hələ də orada çəpər otu tutunur. Bu təbii qayıqlar, üzən adacıqdan külək və onun yaratdığı dalğa səsi bəzən kiçik parçaları ayırır. Səthi bir-birinə bağlı alaq xalçası örtür, onun arasında yayda ağ cücəkgül çiçəklənir. Burada kiçik, həm də ağ ləçəkli bəkatuta və su həyatını yaşayan qıfıl, su rucaöröm də yaşayır. Qalan yerləri isə kiçik və qabarıq bəkalencə kiçik üzən diskların sıx kütlələri doldurur, aralarında çiçəkli bitkilərin ən kiçiyi, su dərə də var, onu burada 1966-cı ildə kəşf etmişlər. Burada bol yayılmış sulyom və böyük qidalı suyun kəskin, dişli uclu yarpaqlı bitkisi, kolokan da yaşayır, onun toxumları payızda çökək dibinə enir, beləliklə qışın sərt vaxtlarını keçirir.

Böyük su sahələrinin bataqlıqlarında hələ bir adlandırılan ət yeyən bitki, adi çənə (Utricularis vulgaris) də tapılır, hansı ki, xüsusi “yırtıcı” həyat tərzi sürür: kökü olmadan suda üzür və yaşamaq üçün kiçik heyvan orqanizmlərini tutub həzm edir; ov heyvanları arasında bir neçə millimetr ölçülü kiçik xərçənglər də var.

Heyvan aləmi

Sıx bitki örtüyündə kütləvi şəkildə borostyánkő və mərmərlənmiş salyangozlar rast gəlinir. Çəmənliklərdə solğun salyangozlar tez-tez olur.

Sıx bitki örtüklü, yaxşı isidilən kiçik su hövzələri, yosun çəlləkləri, morotvaların yarıfaunası çox zəngindir. Burada artıq yalnız bəzən tapılan lápi póc mövcuddur, hansı ki, Alföldunun keçmiş bataqlıqlarında bir zamanlar adi idi, lakin yaşayış sahəsinin tədricən azalması səbəbindən artıq nadirləşib.