Ulu Mosque, Kayseri

Kayseri Ulu Camii (Sultan Camisi ya da Cami-i Kebir adlarıyla da tanınır), Türkiyənin Kayseri vilayətində şəhər mərkəzində yerləşən, 12-ci əsrin ortalarına doğru tikilmiş məsciddir.

Tikildiyi dövrdə Kayseri‑dəki ən böyük bina idi. Dərinləşmiş yönələn plan tipində tikilmiş məscid, bu plan tipinin Anadolu‑dakı ən qədim nümunələrindən biridir. Qiblə divarının arxasındakı türbənin Melik Mehmet Gazi‑yə aid olduğu düşünülür.

Keçmişi

Məscidin dəqiq tikilmə tarixi məlum deyil; adətən Danişmendli Emîri Melik Mehmed Gazi‑nin hakimiyyəti dövründə tikildiyi bildirilir; lakin daha erkən dövrə aid edənlər də mövcuddur.

Bu gün məhv olmuş və ortadan qalxmış medrese ilə birlikdə külliyyə şəklində tikilmişdir.

Bina 1206‑cı ildə təmir olunmuşdur. Şimal tərəfdə, qapının sol yuxarı küncündə yerləşən kitabədə, binanın Türkiyə Selçuklu sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev dövründə təmir gördüyü bildirilir. Kitabədə belə yazılıb: Bu məscid, Kılıçaslan oğlu, böyük Sultan Keyhusrev dövründə – Allah onun köməyini yüksəltsin – H.602/M.1206-cı ildə Yağıbasanoğlu, Muzaffereddin Mahmud tərəfindən təmir olunmuşdur. Məscidin minarəsi bu təmir zamanı binaya əlavə edilmiş və Kayseri‑nin ən qədim minarəsidir. Bu təmir zamanı yerləşdiyi təxmin edilən reliefli süni kündəkari texnikasında hazırlanmış ağac şimal qapı qanadları, bu gün Ankara Etnografiya Muzeyindədir.

Məscid, Osmanlı dövründə 1716‑cı ildə baş verən zəlzələdə ağır zərər görmüşdür. Şimal tərəfdəki qapının üstündəki iki mərmər kitabə, bu zəlzələdən sonra görülən təmir haqqında məlumat verir. Kitabələrdə, zəlzələdə dağılan Ulu Məscidin Matbah‑ı Amire Emini Kayserili Hacı Halil Efendi tərəfindən təmir edildiyi qeyd olunur.

Cami, Osmanlı dövründə bir neçə dəfə daha təmir olunmuşdur. Ağ mərmər məcidi, 1837-ci ildə Kayseri naibi Nuri Efendi tərəfindən camiyə əlavə edilmişdir.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Ortada kiçik bir hərrac və məcidi önündəki kubbəsi ilə tamamlanan uzunmərtəbəli bir quruluşdur. Caminin planı və fasad tərtibatı, Anadolu Selçuklu memarlığındakı Ulu Cami ənənəsini əks etdirir. Orijinalda açıq buraxılan orta bölmə, sonradan kubbə ilə bağlanmışdır.

Şərq, Qərb və şimal fasadlarının ortasında birer qapı yerləşir. Harim, məcidi paralel səkkiz sahədən ibarətdir. Sahələr, aralarında devşirme sütunlar üzərində oturan sivri kəmərlər ayırır. Sütun və sütun başlıqlarının yaxın bir Bizans kilsəsindən gətirildiyi düşünülür. Quruluşun əsas materialı oyma tuf daşıdır.

Yapıya 1206-cı ildəki təmir zamanı əlavə edilmiş kvadrat əsaslı, silindrik gövdəli minarəsi caminin qərb girişinin dərhal yanındadır. Qapının yanındakı pilləkənlərdən cami damına çıxılıb burada bir qapıdan minarənin içinə girilir. Minarə, yuxarı doğru daralır, bir nöqtədən sonra düz davam edir. Əsası daşdan, gövdəsi şərəfə qədər kərpicdən ibarətdir. Şərəfin üstündəki petek bölməsi, zəlzələdə yıxıldıqdan sonra oyma daşdan hazırlanmışdır. Şərəfin altına çini üzərində kufi yazısı ilə yazılmış Ayətül Kürsi, geniş bir kəmər içərisinə yerləşdirilmişdir.

Ətrafındakı binalar

Caminin şimalında Osmanlı sultanı III. Ahmed dövründə, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tərəfindən inşa edilmiş bir ticarət binası olan Vezir Han yerləşir. Şimal-şərq fasadında, Ulu Cami ilə Vezir Han arasında dar bir keçid var.

Caminin cənub-şərq fasadına, 19-cu əsrdə tikilmiş Raşit Efendi Kitabxanası əlavə edilmişdir. Keçmişdə bu kitabxanaya caminin içindəki bir qapıdan keçərək daxil olunurdu; kitabxananın şərqində isə Mahkəmə Hanı adlı bina var idi.

Ulu Cami-nin cənub fasadına bitişik Melikgazi Medresesi'nden bu günə, yalnız Cami-nin qiblə divarına bitişik türbə qalmışdır. Türbənin “Kayserifatihi” adlandırılan Melik Mehmet Gazi-yə aid olduğu təxmin edilir.

Çeşmə

Cami-nin şərqində, Vezirhan‑ın cənub divarına bitişik olaraq tikilmiş çeşmənin 18-ci əsrin əvvəllərində inşa edildiyi düşünülür. Çeşmə, geniş bir revak altında yerdən yüksəldilmiş platformada yerləşən abdest bulaqlarından ibarətdir. Bulaqların hər biri, yekparə daşdan hazırlanmış 12 sütunun bir-birinə yuvarlaq körpülərlə bağlanması ilə əmələ gələn kvadrat məkanlardır.