Ürömi Sinkhole

Ürömi su çəkmə mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Pilis dağlıq bölgəsində yerləşir. Budapeşt bölgəsində dövri işləyən yeganə su çəkmə mənbəyidir. Turist bələdçilərində də bu mağara tanınır. Koch Antal 1870-ci ildə yazılı şəkildə su çəkməni qeyd etmişdir.

Təsvir

Üröm bələdiyyəsinin iç hissəsində, məhəllənin mərkəzindən keçərək Kőbánya küçəsinin sol tərəfində, çalpaqla örtülmüş, təxminən 10 metr dərinlikdə bir çökəkdə açılır. Su çəkmənin dibində yerləşən mağara girişinə nisbətən uzun, bəzən işləyən su axını yönəldir. Artan su axını zamanı, məsələn, qar əriməsi və ya böyük yağış nəticəsində su çəkmədə su şişir, çünki çəkmə suyu dərhal boşalda bilmir.

Eosen dövrünə aid, nummulitesli kalkda mürəkkəb, çox mərtəbəli keçid sistemi yaranmışdır. Üfüqi uzanması 44 metrdir. Orada səkkiz müxtəlif səviyyəli mağara keçidinin bir nöqtədə kəsişdiyi yerlər də var. Çoxlu dar, keçilməsi çətin sıxışdırıcılar var, məsələn, girişdəki Attila-sıxışdırıcı və Beszterczey-sıxışdırıcı. Yaşayan ərazinin yaxınlığı səbəbindən tullantılarla çirklənib. Budapeşt bölgəsinin yeganə, dövri işləyən su çəkmə mənbəyi. Mağaranın bir dərin nöqtəsi Szabó József‑otağıdır, adı Szabó József‑dən götürülüb. Mağara gəzintisi üçün Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin icazəsi və mağara gəzinti əsas avadanlığı tələb olunur.

Ürömün üç xüsusi qorunan mağarasından biri, digər ikisi Amfiteátrum‑mağarası və Róka‑dağı‑mağarasıdır.

1958-ci ildə ilk dəfə Ürömi-víznyelőbarlang adlandırılan mağara ədəbiyyatda qeyd olunmuşdur. Mağara ədəbiyyatda Farkasverem (Koch 1871), Rókahegyi víznyelő (Kordos 1984), Rókahegyi viznyelő (Bertalan 1976), Üröm Cave (Kordos 1977), Ürömi viznyelő (Kadić 1952), Ürömi-viznyelőbarlang (Kordos 1978), Ürömi viznyelő barlang (Bertalan 1976), Ürömi-víznyelő-barlang (Gyurkó 1993) və Wolfsgrube (Koch 1871) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

1870-ci il Təbiət Elmləri Bülleteni-də Koch Antal ürömi víznyelőt qeyd etmişdir. Koch Antal 1871-ci ildə nəşr olunan araşdırmasına görə Farkasverem və Wolfsgrube su çuxurunun adlarıdır və Koch Antal su çuxurunun mağarada davam etdiyini fərz etmişdir. 1914-cü il Barlangkutatás-da nəşr olunan məqaləsində Bekey Imre Gábor Ürömi-víznyelőbarlang-ı da qeyd etmişdir. Nəşrə görə Pilis dağlıq bölgəsində üç su çuxur mağarası var, Üröm yaxınlığında, Róka-hegy altında yerləşən, Macska-barlang və pilisszentkereszti Szurdok-da açılan. 1937-ci ildə nəşr olunan A Pilis-hegység barlangjai adlı toplusunda oxunur ki, mağara hələ tapılmayıb. 1940-ci il Magyar Katonai Szemle jurnalında Hampel Ferenc “Az ürömi víznyelő (ponor)” adlı təqdimatı dərc olunmuşdur.

Az 1940‑es években Bertalan Károly və Hluchányi Imre, həmçinin TTE mağara tədqiqatçıları mağarada kəşfiyyat işi aparıblar, lakin uğursuz oldu. 1948-ci il Hidrologiya Jurnalı‑nda qeyd olunur ki, Dunántúli‑orta dağlıq bölgəsində yerləşən ürömi ponor çayı müvəqqətidir. 1950‑ci ildə Leél‑Őssy Sándor və yoldaşları su çəkmə mağarasına daxil olmağı bacardılar. 1950-ci ilin aprelində mağaranın bütün, hal-hazırda da məlum olan keçidləri, Geologiya İnstitutu dəstəyi ilə kəşf edildi. Karstr su səviyyəsinə çatmaq istədilər, lakin bu mümkün olmadı. Həmin ildə Leél‑Őssy Sándor mağara haqqında dörd plan xəritəsi, mağaranın yuxarı hissəsindən bir uzunluq kəsik xəritəsi və ürömi su çəkmə yerləri haqqında bir plan xəritəsi hazırladı.

1955‑ci ildə işıq görən, Pilis yol bələdçisi adlı kitabda oxunur ki, bu, bölgənin ən gec kəşf edilən mağarasıdır. Ürömün şərq tərəfindən təxminən 300 m məsafədə, axımsız, bağlı, uzaqdan da yaxşı görünən bir çuxurun dibində yerləşir. Mağara təxminən 25 m uzunluğundadır. Mağaranın su çəkmə yeri çox maraqlıdır, çünki təxminən 10 m dərinlikdə və təxminən 30 m diametrli çuxurun dibindəki iki kiçik çatda yağış suyu çox sürətlə axır. Keçidlər bir səviyyədə yaranmayıb, bir-birinin altında, bir neçə səviyyə təşkil edərək budaqlanır. Bir neçə metr uzunluğunda şaquli dəliklər səviyyələri birləşdirir. Kutyaszorító və Névtelen szorító adlı hissələr çox daradır. Mağarada iki böyük salon var. Macar Hidrologiya Cəmiyyəti Karszthidrológiai və Mağara Tədqiqat Komitəsinin 1956‑cı il yanvarın 12‑də keçirilən iclasında bildirildi ki, iş sahələrinin son elan və koordinasiyasına əsasən ELTE Coğrafiya İnstitutu Karszt‑ və Mağara Tədqiqat Qrupunun vəzifəsi su çəkmə yeri yenidən kəşf etməkdir.

Az 1958. évi Földrajzi Értesítőben szó van arról, hogy felső eocén bryozoás márga foltok vannak az Ürömi-medence K-i szélén található víznyelőnél. A Kevély-hegycsoportban vannak víznyelők, de ezek az Ürömi-víznyelő kivételével kicsik és ritkán működnek. Az Ürömi-víznyelő Üröm K-i szélétől kb. 300 mre helyezkedik el. Ez Budapest környékének egyetlen aktív víznyelője. Kb. 0,8 km² vízgyűjtőterület tartozik a víznyelőhöz és két rövid búvópatak torkollik bele. Az Ürömi-víznyelő fedett karsztjelenség mert bejárata bryozoás márgában keletkezett, amely itt kb. 10 m vastag fedőréteget képez. A víznyelő alatt található víznyelőbarlang nummuliteszes mészkőben húzódik. A víznyelő csak időszakosan és rövid ideig, olvadásokkor és nagy záporok után működik. Tektonikus hasadékban jött létre és két nyílása van, amelyek egymás mellett helyezkednek el. A víznyelő alatt 1950-ben az Egyetemi Földrajzi Intézet karsztkutató csoportja nagy aktív víznyelőbarlangot tárt fel Leél-Őssy Sándor által vezetve. A víznyelőbarlanggal részletesen Az Ürömi víznyelő barlang című tanulmány foglalkozik, amely a Hidrológiai Közlöny 1952. évi évfolyamában jelent meg.