Yenikapı Mevlevihanesi

Yenikapı Mevlevihanesi, Türkiyənin İstanbul vilayətinin Zeytinburnu rayonunda 16-cı əsrdə qurulmuş bir məvləvi məscidi.

Galata Mevlevihanesi‑dən yüz il sonra İstanbulun ikinci məvləvi məscidi olaraq inşa edilmişdir. Əsas bina və ərazi olaraq şəhərin ən böyük məvləvi məscidi olan bina, təkke memarlığında asitane adlandırılan qrupun ən önəmli nümunələrindən biridir. Türk tasavvuf musiqisinin önəmli musiqiçilərindən İsmail Dede Efendi, bəstəkar Itrî, şair Şeyh Galip bu məvləvi məscidində yetişmişdir. Bu baxımdan yalnız tərikat və tasavvuf tarixi baxımından deyil, mədəniyyət tarixi baxımından da önəm daşıyır. Son dövrdə adı "Topkapı Mevlevîhanesi" olaraq da qeyd edilmişdir.

1997‑ci ildə keçirdiyi bir yanğından sonra taleyinə tərk edilmiş bina, 2005‑2010‑cu illərdə Vakıflar Ümumi İdarəsi tərəfindən bərpa edilərək Fatih Sultan Mehmet Vakıf Universitetinə təhvil verilmişdir.

Tarixçə

"Kâtip", "Koca Yazıcı", "Yeniçeri Efendisi" kimi titullarla anılan Yeniçeri Kâtibi Malkoç Mehmed Efendi tərəfindən vakfedilərək qurulmuşdur. Binanın açılış tarixi bəzi mənbələrdə 9 fevral, Bazar ertəsi günü 1598, bəzilərində isə 8 fevral 1597 (H. 1006, Rəcb ayının birinci günü) olaraq verilir. İstanbul divarlarının binaya baxan qapısı, bu Mevlevihane‑dən dolayı "Mevlânâkapı" adını almışdır.

Doğanî Ahmet Dede'dən sonra bir-bir ardınca “Ahmed” adında dörd şeyh daha posta çıxdı (Sabûhi Ahmed Dede, Câmi Ahmed Dede, Kaari Ahmed Dede, Nâci Ahmed Dede, Pendâri Ahmed Dede). Bu ilk yeddi şeyhə, adlarından dolayı “Ehâmide-i Seb‘a” (Yeddi Ahmed) deyilir. 18-ci əsrin ikinci yarısından sonra Yenikapı Mevlevihanəsi, dərgahın on üçüncü şeyhi olan Ebubekir Dede ailəsinə məxsus şeyhlər tərəfindən idarə edildi. Ailənin başqa bir kolu isə Galata Mevlevîhanesi’nin idarəsinə gəldi.

İstanbul’dakı Mevlevîliyi, Konya Çelebiliğindən fərqli olaraq, Osmanlı Dövlətindəki yenilikçilik hərəkatları əsnasında islahat yanlısı III. Selim və II. Mahmud’u dəstəklədi. Bu səbəbdən mevlevihanənin dövlətdən gördüyü maraq və dəstək Yeniçeri Ocağının ləğv edilməsindən sonra daha da artdı. 18-ci postnişin olan Osman Selahaddin Dede'nin V. Murad dövründə taxta Şehzade Abdülhamid'in Meşrutiyyət idarəsi və Mebusan Məclisini təhsis etməsi şərtilə keçməsi ilə bağlı Midhat Paşa ilə şahzadənin görüşmələrini təmin etdiyi bilinir. Abdülhamit dövründə Midhat Paşa’nın sürgünündən sonra Sultan ilə Osman Selâhaddin Dede arasında münasibət pisləşdi, maaşına və saraydakı mesnevi dərslərinə son verildi. Mevlevihane, Abdülbâki Baykara Dede dövründə iki dəfə Harbiye Nazirliyi’nin əmrinə verilərək Balkan və Çanakkale müharibələrində xəstəxana olaraq istifadə edildi.

Mevlevihane strukturu, Respublika Dövründə bir müddət tələbə yataqxanası kimi istifadə edildi. 9 Sentyabr 1961‑də çıxan yanğın nəticəsində yalnız dedegân hüceyrələri və matbah (mətbəx) ayıq qaldı. Bu tarixdən sonra Vəkillər Ümumi İdarəsi tərəfindən teberrükat (hədiyyə əşyası) anbarı kimi istifadə edildi. Ən son 7 May 1997‑də çıxan yanğın nəticəsində istifadəsiz hala gəldi və bağlandı.

Bina, 991-ci ildə təsdiq edilən rölöve, restitüsyon və restorasiya layihələri əsasında 2005-2010-cu illərdə Vakıflar Ümumi İdarəsi tərəfindən bərpa edildi. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Universitetinə təhvil verilən bina bu universitetin Yenikapı Yerleşkəsi kimi magistr və doktorant tələbələri ilə yanaşı tədqiqatçılara da xidmət göstərir.

Musiqi tarixində yeri

Dergâh, gözəl incəsənət akademiyası kimi də xidmət göstərmiş; ədəbiyyat və musiqi sahəsində insan yetişdirmişdir. Yenikapı Mevlevihanəsi ilə əlaqəli olduğu düşünülən musiqiçilərin ilki, Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi‑dir. Yenikapı Mevlevihanəsi ətrafında doğulan Itrî‑nin musiqi təhsilini 17-ci əsrin Koca Osman, Hafız Post və Derviş Ömer kimi qabaqcıl ustalardan aldığı düşünülür. Mevlevi məscidlərində âyin‑i şerifdən əvvəl oxunan, sözləri Mevlânâ Celâleddîn‑i Rûmî‑yə aid olan “Na‘t‑ı Mevlânâ” adlı əsəri və “Segâh Ayini” onun Mevlevi olduğunun sübutu kimi göstərilir.