Aslanbəyli karvansarası

Асланбейли керуен сарайы немесе Хажы Махмуд Әфендидің қонақ үйі — Газах ауданының Асланбейли ауылында орналасқан XIX ғасырға тиесілі сәулет ескерткіші.

Тарихы

Бұл керуен сарайын жергілікті дін қайраткері Хажы Махмуд Әфенди Карани (1835–1896) өз үйінің қасында дәргах (текие) мақсатында салдырған. Ескерткіштің кіреберіс есігінің үстінде хижри 1301 жылы (милади 1883) көрсетілген, бұл құрылыстың сол жылы аяқталғанын білдіреді. Хажы Махмуд Әфенди үйінің айналасында хужралар (кіші бөлмелер) салдырып, медресе ашқан және бұл хужралар кейіннен біріктіріліп, қазіргі керуен сарай ғимаратын құраған. XIX ғасырдың соңында керуен сарай Хажы Махмуд Әфендидің зияратханасына айналған, оның мүридтері мен қонақтар осында жиналған. 1938 жылы кеңес баспасөзі Асланбейли қонақ үйінде (хабарда «монастырь» деп аталған) 10 еркек пен 4 әйелдің тұратынын, ал қабырғаларында ғашықтық тақырыбындағы өлеңдердің жазылғанын атап өткен. Кеңес өкіметі жылдары діни қызмет тоқтатылғаннан кейін ғимарат біраз уақыт қойма (шаруашылық қоры сақталатын орын) ретінде пайдаланылған.

Сәулет ерекшеліктері

Асланбейли керуен сарайы сәулет стилі тұрғысынан XIX ғасырдағы Әзербайжан ауылдарындағы бай тұрғындардың тұрғын үйлеріне тән ерекшеліктерге ие. Ғимарат жергілікті тастан салынған және Хажы Махмуд Әфендидің екі қабатты тұрғын үйіне жалғасып тұрғызылған. Керуен сарайдың бір қабатты ғимараты алдымен жеке-жеке хужралардан тұрған, 1883 жылы аяқталып, біртұтас құрылыс түріне келген. Кіреберіс есіктің үстіндегі тас жазбаларда араб әліпбиімен «Сәне 1301» (1301 жыл) және «Дәргах Махмуд Карани, я Хазрет Мәулана» деген сөздер жазылған, бұл құрылыстың салыну тарихын және оның Шейх Махмудтың дәргахы болғанын көрсетеді. Керуен сарайдың ауласында төртбұрышты пішінді, биіктігі шамамен 1 метр кіші тас құрылым орналасқан. Бұл құрылым кейбір жазбаларда қате «кесене» (мазар) ретінде көрсетілгенімен, шын мәнінде Хажы Махмуд Әфенди қайтыс болғанда оның денесі жуылған орын болған, кейіннен жергілікті тұрғындар тарапынан қасиетті орын саналып, тас қоршаумен қорғалған.

Қорғалуы және қазіргі жағдайы

Асланбейли керуен сарайы Әзербайжан мемлекеті тарапынан жергілікті маңызы бар тарихи-сәулет ескерткіші ретінде қорғалады (мүліктік нөмірі № 4538). Әзербайжан Республикасы Министрлер Кабинетінің 2001 жылғы 2 тамыздағы №132 қаулысымен бекітілген тізімге сәйкес, қонақ үй, Хажы Махмуд Әфендидің үйі, кесенесі және мешітімен бірге қорғалатын ескерткіштер қатарына енгізілген. Тәуелсіздік дәуірінде, 1990-жылдардың соңында Хажы Махмуд Әфендидің тұрғын үйі мен қонақ үйі қалпына келтіріліп, қайтадан қоғамдық пайдалануға берілген. Шейхтің үйінде оның естелік мұражайы ұйымдастырылып, Түркияда тұратын туыстарының сыйға тартқан жеке заттары, соның ішінде 1908 жылы Тифлисте басылған Сейід Мир Хамза Нигаридің «Диуаны» экспонат ретінде көрсетіле бастады. Қазіргі уақытта Асланбейли керуен сарайы кешені (Шейхтің үйі мен қонақ үйі) зияратхана-мұражай ретінде қызмет етеді.

Керуен сарай орналасқан жер діни тұрғыдан да, ауылдық туризм тұрғысынан да маңызды мәнге ие. Мұнда Хажы Махмуд Әфендидің кесенесі (1890-жылдары салынған, халық арасында «Гөй кесене» атымен танымал) ауылдың көне зиратында тұр және кең сенім орталығы ретінде танымал. Газах, Гянджа және Борчалы өңірлерінен болатын көптеген зайырлар бұл қасиетті ошаққа ниет етіп келіп, кесене мен дәргахты зиярат етеді. Жергілікті билік органдарының мәліметіне сәйкес, Асланбейлидегі кесене мен қонақ үйі кешені діни туризм үшін үлкен әлеуетке ие және өңірде ауылдық туризмнің дамуына да оң әсер етеді. Зиярат етуге келетіндер ауылда белгілі бір қызметтерді пайдаланады, бұл жергілікті халықтың туристік қызметке тартылуына мүмкіндік туғызады. Керуен сарай кешені мемлекеттік қорғауда сақталумен қатар, өңірдің материалдық-мәдени мұрасының сирек үлгісі ретінде болашақ ұрпаққа жеткізіледі.

Дереккөздер

Фаиг Насибов. Хажы Махмуд Әфенди. Асланбейли және Нигарилік. II Халықаралық Хамза Нигари симпозиумы, Баку, 2004.

Бұл мақалада Хажы Махмуд Әфендидің өмірі, Асланбейли ауылындағы қызметі және Нигарилік тариқатымен байланысы егжей-тегжейлі зерттеледі.

Садиг Гара. Бура Газахдыр. Баку, 2003.

Кітапта Газах өңірінің тарихы, мәдениеті және көрнекті тұлғалары туралы мәліметтер бар.

Камал Абдуллаев. Әзербайжандағы қасиетті зияратханалар. Баку: Чинар-Чап, 2007.

Еңбекте Әзербайжанның түрлі өңірлерінде орналасқан қасиетті зияратханалар, соның ішінде Асланбейли ауылындағы кесене мен керуен сарай туралы мәліметтер ұсынылады.

Паша Ягуб. Дограулан үмідтер. Баку, 2009.

Бұл кітапта Әзербайжанның діни және мәдени мұрасы, сондай-ақ Хажы Махмуд Әфенди сияқты тұлғалардың қызметі туралы мәліметтер беріледі.

«Гырмызы Шамкир» газеті, 1938 жыл.

Бұл газетте кеңес дәуірінде Асланбейли ауылындағы қонақ үй және онда тұратын адамдар туралы мәліметтер бар.

Sputnik Азербайджан. Нақшбандиліктің соңғы әзербайжандық халифасы. 2017 жылғы 24 қаңтар.

Бұл мақалада Нақшбандилік тариқатының Әзербайжандағы соңғы өкілдері және олардың қызметі туралы мәліметтер беріледі.