Hacı Mahmud Əfəndi türbəsi

Хажы Махмуд әфенди кесенесі немесе Гөй кесене — Хажы Махмуд Әфендидің ошағы; Асланбейли ауылының көне зиратындағы кесене және жергілікті маңызы бар тарихи ескерткіш.

Туралы

Кесене Асланбейли ауылының көне зиратында, Инджасу өзені бойымен созылған ел жолының сол жағында орналасқан. Газах, Гянджа және Борчалы өңірлерінде «Гөй кесене» деп танылған Хажы Махмуд Әфендидің кесенесі сонымен қатар халықтың сенім орны ретінде де танымал. Бұған ант беріп келетіндердің саны белгісіз. Гянджа-Газах, Борчалы өңірлерінде, Дағыстанда, Түркияда танымал зияратхана болып табылады.

Кең әрі мықты қоршаудың ішінде орналасқан төртбұрышты кесене 1893 жылы тұрғызылған.

1835–1896 жылдары өмір сүрген Хажы Махмуд Әфенди өз дәуірінің танымал дін қайраткері болған. Ол діни білімін Түркияда алған. Хажы Махмуд Әфенди сүйікті ұстазы Сейід Мир Хамза Нигари Карабахиге құрмет белгісі ретінде Түркияның Амасья қаласында, оның жерленген жерінде үлкен кесене тұрғызған. Кесененің алдына Хажы Махмуд Әфендидің аты жазылған тақта орнатылған.

Ғимараттың кейбір элементтері көк түске боялғандықтан халық арасында оны кейде Гөй кесене деп те атайды. Кесенеде өз сауаттылығы мен ізгілігімен бүкіл өңірдің құрметіне бөленген Хажы Махмуд Әфенди Карани (1835–1896) мен оның серігі Сейід Ясиннің қабірлері орналасқан.

Асланбейли ауылындағы кесене сонымен қатар әдемі сәулет үлгісі болып табылады. Ескерткіш күмбезбен жабылған, сыртқы беті сәулет әшекейлерімен, ою-өрнек пен жазулармен безендірілген. Кесенеге ерекше сұлулық беру үшін шатыр тәрізді доғалар салынған. Ескерткіштің салыну тарихы қабырғаларына араб әліпбиімен қашалған жазулардан белгілі болады. Кіреберіс есіктен сәл жоғарыда мадде-и тарих (тарихи жазба-өлең) жазылған: «Binai-tərbeye-tarix arar təbi bulur qəvvas, Dedi kim bu ğəriq oldu səfa Allah səfadır bu. 1318». Бұл бәйіттің мағынасынан белгілі болатыны, өлеңдегі әбжад есебімен табылуына нұсқалатын сөз «ғариқ» сөзі. Бұл хижри-қамари күнтізбесі бойынша 1310, милади жыл санауы бойынша 1892 жылға сәйкес келеді. Алайда бәйіттің соңындағы күнде 1318 жыл көрсетілген. Бұл тарихты зерттеген авторлар кесененің 1892 жылы салынуын дұрысырақ тарих деп санайды. Ғимараттың айналасы зират. Жақын қорғанның үстінде 1909 жылы Хамид Әфендидің бастамасымен салынған мешіт пен Хажы Махмуд Әфендидің үйі тұр.

Тарихы

Жақын досы және сенімдес серігі болған Сейід Ясиннің 1892 жылы кенеттен қайтыс болуынан кейін Хажы Махмуд Әфенди оның қабірінің үстіне кесене тұрғызады. Үш жылдан кейін өзі де өсиеті бойынша сонда жерленеді. Айтуларынша, кесененің жобасын Хажы Махмуд әфенди Түркиядан әкелген екен. Құрылысты Индже аңғарының және Борчалының ең атақты шеберлері орындаған екен. Құрылысқа басшылықты Хажының күйеу баласы Дашсалахлы Мұстафа бек Миралаев жасаған екен. Кесене қасиетті саналады және тіпті кеңес өкіметі дәуірінде қойылған тыйымдарға қарамастан, осы уақытқа дейін барлық жылдары алыс-жақын өңірлерден келетін адамдар тарапынан зиярат етіледі.

Кеңестер дәуірінде кесенеге зиярат ету өте қиын болған. Тіпті репрессия жылдары оның үстіндегі алтын ай мен жұлдыз белгісі де ұрланған. Бірақ кейіннен жергілікті халықтың қаражаты есебінен қалпына келтірілген.

Сәулет құрылымы

Хажы Махмуд Әфенди кесенесі (ішкі ауданы 4x4 метр) төртбұрышты пішінге ие. Кесененің биіктігі 6 метр. Қабырғалары ішкі жағынан құм-цемент ерітіндісімен сыланып, жасыл түспен боялған. Кесененің бір кіреберіс есігі мен екі терезесі бар. Ішінде екі қабір орналасқан. Кіреберіс есіктен ішкерілеп — сол жақта Хажы Махмуд Әфендидің, оң жақта Сейід Ясин Әфендидің қабірі. Бас тастарында парсы тіліндегі жазулар қашалған.

Атап өткен жөн, Сейід Ясин Әфенди Махмуд Әфендидің досы болған. Кесененің қабырғалары тас плиталармен қапталған. Кесене бар қалпында сақталған. Бірақ 1987 жылы мұнда жөндеу жұмыстары жүргізілген. Жөндеу жұмыстары кесенеде жиналған садақа-құрбандық қаражаты есебінен орындалған.

Кесене мемлекет тарапынан тіркеуге алынған.