Bajóti Lepkés Cave

Байоти Лепкеш үңгірі — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше ландшафттық қорық аймағында, Байот кентінің сыртқы аумағында орналасқан үңгірлердің бірі. Онда жарғанаттар да кездеседі.

Сипаттамасы

Гереше тау жотасында, Байот кентінің сыртқы аумағындағы Эрег-кё жартасының тік, жарлы жыныстармен бөлінген шығыс беткейінің түбінде, орманда орналасқан үңгірдің көлденең бағытталған, биіктігі 3,5 м әрі ені 2,7 м кіреберісі бар. Ол Байот орталығынан Янкович үңгіріне апаратын белгіленген туристік жол бойында жатыр. Үңгір жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты дахштейн әктасында түзілген. Оның шар тәрізді қуыс-ойықты пішіні карст суының деңгейінен төмен еруі мен термокарсттық әсер нәтижесінде қалыптасқанын көрсетеді. Үңгір кең кіреберіс қуысы мен кішкентай ішкі қуыстан тұрады. Еркін қаралуға болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1989 жылы Байоти Лепкеш үңгірі деген атпен аталды. Сондай-ақ әдебиетте Лепкеш үңгірі (Юхас, 1986) деген атпен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1959 жылы шыққан Гереше туристік жол сілтемесінде Байоттан бастау алатын жол Эрег-кёнің солтүстік ұшындағы жартасты, тік құламадан төмен өтетіні, онда 15 минуттық жүрістен кейін (оң жақта) қабатты жартастың түбінде тас қуыс бар екені айтылған. Сол қуыстағы жартылай шар немесе қазан тәрізді ойықтар үңгірдің ыстық сулы (гидротермалды) жолмен пайда болғанын және атқылап шыққан, құйынды ыстық бұлақ суының қуыс жасау жұмысын дәлелдейді. 1986 жылғы 19 қаңтардағы, 1989 жылғы 15 қаңтардағы және 1989 жылғы 12 тамыздағы үңгірге жасалған тексерулер кезінде Вертеш Ласло карст және үңгір зерттеу тобы Байоти Лепкеш үңгірінде жарғанат жоқ екенін анықтады. 1994 жылғы «Лимеш» басылымында жарияланған, Секей Кинга жазған зерттеуде 4661/13 нөмірлі кадастрлық Байоти Лепкеш үңгірінің Берталан Кароли жасаған үңгір тізіміне енбегені айтылған. Үңгіртану институтында бұл үңгірдің кадастрлық карточкасы, картасы, фотосуреті, зерттеу карточкасы және әдеби карточкасы жоқ.

1998 жылғы 24 қаңтардағы және 27 шілдедегі тексерулер кезінде Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады. 2001 жылғы 10 ақпанда қоғамның екі мүшесі, Юхас Мартон мен Пушкаш Шандор үңгірден бір кіші тағалы жарғанат пен бір Наттерер жарғанатын байқады. Кіші тағалы жарғанат үңгірдің ішкі кішкентай залының төбесінде шамамен 3,5 м биіктікте еркін ілініп тұрды. Наттерер жарғанаты кіреберіс қуысының төбесінде шамамен 3 м биіктікте еркін ілініп тұрды. Жарық пен температура жағдайына қарағанда, олардың орналасуы іс жүзінде беткі қабатқа тән жағдайға сай келеді.

2001 жылғы 13 мамырдағы, 2002 жылғы 17 ақпандағы, 2002 жылғы 15 тамыздағы, 2003 жылғы 26 қаңтардағы және 2003 жылғы 21 маусымдағы тексерулерде де қоғам үңгірде жарғанат жоқ екенін растады. 2003 жылы Дуна-Ипой ұлттық паркі басқармасының тапсырысымен, Ұлттық үңгір тізілімі үшін Ариадне карст және үңгір зерттеу қоғамының екі мүшесі, Ковач Ричард пен Сабо Эвелин үңгірді өлшеп-түгендеді. Осы өлшеу негізінде Ковач Ричард үңгірдің көлденең қима картасымен бірге жоспар картасын және бойлық қима картасын жасады. Өлшеу нәтижесі бойынша 4661-13 нөмірлі кадастрлық Байоти Лепкеш үңгірі 4 м ұзын, 0,6 м терең және 3,3 м биік болып шықты. 2004 жылғы 24 қаңтардағы, 21 тамыздағы, 2006 жылғы 12 ақпандағы және 29 шілдедегі тексерулерде Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы да үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады.

Юхас Мартонның 2007 жылғы зерттеуінде Комаром-Эстергом уезіндегі Байот кентінде орналасқан Байоти Лепкеш үңгірінің ресми кадастрлық нөмірі 4661-13, UTM коды CT18C3 екені жазылған. Ұзындығы небары 4 м болғандықтан, үңгірге сыртқы ауа-райы жағдайлары қатты әсер етеді. 1986-2006 жылдар аралығында Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы бұл үңгірде 21 қысқы және 22 жазғы (барлығы 43) жарғанат бақылауын жүргізді, оның ішінде тек біреуі ғана қысқы мезгілде нәтижелі болды. 2001 жылғы 10 ақпанда кіреберіс қуысында 1 Наттерер жарғанаты (Myotis nattereri), ал ішкі қуыста 1 кіші тағалы жарғанат (Rhinolophus hipposideros) тіркелген. Еркін баруға болатын үңгір көп адам баратын серуен орнына жақын жатқанымен, елеулі адами кедергіге ұшырамайды. Қазіргі уақытта қорғау шаралары немесе араласу қажет емес.

2009 жылғы 30 қаңтардағы, 23 маусымдағы, 2010 жылғы 17 ақпандағы, 1 шілдедегі, 2011 жылғы 30 маусымдағы, 28 желтоқсандағы, 2012 жылғы 29 маусымдағы, 27 желтоқсандағы, 2013 жылғы 15 маусымдағы, 30 желтоқсандағы, 2014 жылғы 1 ақпандағы, 1 наурыздағы, 29 наурыздағы және 29 маусымдағы тексерулердің барлығында Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады.

Полачек Жолт пен Ба Юлианнаның 2016 жылғы есебі бойынша, Эрег-кёнің қызғылықты үңгірлер тобының бірі (Эрег-кё №2 шыңырауы, Байоти Эрдег-люк, Байоти Лепкеш үңгірі және Хусвет үңгірі) Эрег-кё №2 шыңырауының маңында орналасқан. Осы жерде бір кездері түзілген қуыстар әлдеқайда бүтін, түпнұсқа күйінде зерттелуге болады. Бұл үңгірлер термокарсттық үдерістер нәтижесінде пайда болуы мүмкін, бірақ олар аз зерттелгендіктен, ғылыми әдебиетте болуы туралы да көп дерек жоқ. Әр қуыстың кіреберісі жартас қабырғасында немесе оның түбінде орналасқан. Оларда, Эрег-кёнің басқа үңгірлер тобын құрайтын Янкович үңгіріне, Байтс үңгіріне, Салай үңгіріне және мүмкін Эрег-кё №1 шыңырауына қарағанда, адамның араласу іздері әлдеқайда аз кездеседі. Үңгір тізілімі бойынша баяғыдан белгілі кішкентай Лепкеш үңгірі 3 м ұзындықта. Оның кең қуысы бұзылған шар тәрізді ойық болып табылады. Полачек Жолт пен серіктестері шамалы еңбекпен, түскен қурай жапырақтарын тазалау арқылы, алғашқы барысында-ақ кішкентай залға еніп үлгерді, оны ашу нәтижесінде үңгірдің ұзындығы 7 м болды.