Kiskő-oldali Cave

Кишкё-олдали-барлаң — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Герече ландшафтық қорығында, Байот елді мекенінің шет аумағында орналасқан барлаңдардың бірі. Одан археологиялық және палеонтологиялық жәдігерлер табылған. Ол Венгриядағы ерекше қорғалатын барлаңдардың қатарында болды.

Сипаттамасы

Герече тауында (Шығыс Герече), Байот елді мекенінің шет аумағында, Эрег-кё тауының шығыс бөлігін құрайтын Кишкё-олдал тауының оңтүстік жағында орналасқан, пайдаланудан шыққан тас карьерде, орманда, жартас қабырғасының түбінде барлаңның кіреберісі орналасқан. 2,5 м ені мен 1,6 м биіктігі бар барлаң кіреберісі дұрыс емес пішінді, табиғи, бірақ тереңдетілген сипатты, көлденең бағытта орналасқан. Барлаң жоғарғы триас дахштейн әктасында карст суының деңгейінен төмен еру процесі нәтижесінде пайда болған. Толық өлшенген барлаң 16 м ұзын, 5,2 м тік көлемді, 4,2 м биік, 1 м терең және 12,5 м көлденең көлемді. Рұқсатсыз аралауға болатын, оңай серуенмен жетуге болатын барлаңды аралау үшін бір шам жеткілікті. Дегенмен оның соңғы жарығын аралау үшін біраз жартас өрмелеу қажет.

Көп құрғақ жапырақпен жабылған, еңіс кіреберіс бөлігінен кейін 5 м биік зал жалғасады, мұнда әдемі шар тәрізді қуыстар мен шар тәрізді қазандар қабырғаларды безендіреді, ал табанын саз балшықты тас сынықтары жауып тұр. Залдың ортасында от жағу орны бар, оның айналасында ағаш сынықтары. Мұнда күн сәулесі түседі, бірақ мұқият қарау үшін шам қажет. Қабырғалар кейбір жерлерде балдырлы, ылғалды. Залдың соңында 2 м өрмелеп шығып, қысқа жоғарғы бөлікке жетуге болады. Мұнда құлдырап жатқан тамшытас ағындары, кіші қасқыр тісі тамшытас туы, монтмильх байқалады. Түзілімдер зақымдалмаған. Жоғары қарай опырылыммен аяқталатын кіші мұржалар басталады. Мұнда сондай-ақ қайта ерітілген тамшытастар, тамырлар, өрмекшілер, жәндіктер де бар.

Қуыстан үңгір аюы, солтүстік бұғысы, жүнді мүйізтұмсық, ежелгі бұқа мен алып бұғы қалдықтары да табылды.

Барлаң алғаш рет 1984 жылы Кишкё-олдали-барлаң деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Kiskőoldal-barlang (Берталан, 1976), Kiskőoldal barlang (Виг, 1937), Kis-kőoldali-barlang (Берталан, Шёнвиски, 1976), Kiskőoldali barlang (Моттл, 1934), Kiskő-oldali-sziklaüreg (Секей, 1994), Kiskőoldali-sziklaüreg (Кордош, 1984) және Kiskőoldali sziklaüreg (Кадич, 1952) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1908 жылы шыққан, Эстергом уезін таныстыратын кітапта Эстергом уезінде барлаңда тұрған адамдардың іздері табылмағаны, өйткені онда ежелгі адамдардың тұрғанын дәлелдейтін ізі бар барлаң жоқ екені айтылған. Бұл өңірге алғашқы қоныстанушылар анағұрлым дамыған қажеттіліктермен келген, олар жануар сүйектерінен, бұғы мүйізінен жасалған құралдарымен қатар тас құралдарды да пайдаланған. Сондықтан оларға барлаңда немесе жерге қазылған ойпаттарда тұру қажеті болмаған, олар шатыр мен қосалар сала алған. Орманда немесе шалғай, қиын жетуге болатын жерлерде әлі күнге дейін көп кездесетін, ішінде адам мәдениетінің іздері бар барлаңдар мен жер ойпаттары ежелгі адамдардың тұрағы бола алмаған. Олар негізінен татар шапқыншылығы мен түрік жаугершілігі кезіндегі жасырыну орындары болған, өйткені онда табылған заттар көне заманға апармайды.

1928 жылғы «Зоология баяндамалары» журналында Гаал Иштван жазған зерттеуде Эрег-кё беткейінде ашылатын Янкович-барлаңының үлкен кіреберісі алыстан жақсы көрінетіні, ал Байотқа әлдеқайда жақын орналасқан Кишкё-олдал тауының жоғарғы триас әктас жотасында осы уақытқа дейін барлаңның болуын дәлелдейтін ешнәрсе табылмағаны айтылады. Хиллебранд Йенё бұрын бірнеше рет барлаң бар деп болжаған жерде, 1927 жылы тас қазу барысында шынымен де кіші қуыстың кіреберісі табылды. Осы Байоттың үшінші барлаңында Хиллебранд Йенё 1927 жылдың қарашасында төрт күн бойы қазба жұмысын жүргізді. Хиллебранд Йенё осы уақытқа дейінгі қазба жұмысының археологиялық нәтижелерін қысқаша баяндаған болатын (1927). Барлаңның орналасуы, өлшемдері мен қазба жұмысының басқа да жағдайларына қызығушылық танытқандар Хиллебранд Йеноннің еңбегінен тиісті деректерді табады. Сондықтан осы басылымда Гаал Иштван оларды тек қысқаша ғана атап өтеді. Барлаң қабаттарын Гаал Иштван да тізіп берген.

Беткейді қара түсті, одан төменірек қоңырланған гумус қабаты жауып тұр. Мұны, ондағы құмыра сынықтарына қарағанда да, қазіргі заманғы толтырма деп санауға болады. Оның астында сұр-сары негізсіз қабат орналасқан, ол да ықтимал голоцен дәуіріне тиесілі. Олардың астында жатқан, кіреберіс алдындағы кіші террасада да кездесетін ашық сары қабатты, бұрышты әктас сынықтарынан басқа, дилювий дәуірінің сүтқоректілерінің сүйектері сипаттайды. Осы қабаттың дәуірін ондағы өте тән кремний пышақ тәрізді құралға қарап Хиллебранд Йенё магдален дәуіріне, яғни дилювийдің ең жоғарғы деңгейіне жатқызды. Ашық сары балшық қабатының астары, бірақ тек қуыстың ішінде ғана, қоңыр барлаң саз балшығы, ол да алдыңғысы сияқты шамамен 40 см қалыңдықта. Мұнда ол бір ғана өңделген тас құралын тапты, бірақ ол да тән емес. Осы қабаттың дәуірін Хиллебранд Йенё шартты түрде солютре дәуіріне жатқызды, негізінен онда үңгір аюының сүйектері алдыңғы қабаттағыдан әлдеқайда жиі кездескені үшін, сондай-ақ Янкович-барлаңында алынған тәжірибе де мұны растайды.

Барлаңның табанын жұқа, сарғыш-қызыл, пластикалық балшық қабаты жауып тұр, онда ежелгі жәдігер табылмады. Беткейден өлшегенде 3,2 м тереңдікте қазба жұмысы барлаң табанының дахштейн әктасына жетті. Осыдан кейінгі қабаттар қатарының сүтқоректілер қалдықтарына келсек, голоцен деңгейінде тек түлкі сүйегі өте көп болғанын білу жеткілікті. Дилювий шөгінділерінің арасында жоғарғы, сары, яғни магдален қабатынан оның астындағы қоңыр дилювий қабатынан гөрі әлдеқайда көп сүйек табылды. Жоғарғы қабаттың осы уақытқа дейін табылған сүтқоректі түрлері мыналар: Ursus spelaeus Rosenm., Vulpes vulpes fossilis, Rangifer tarandus fossilis, Cervus canadensis asiaticus fossilis, Diceros antiquitatis және Equus cf. ferus fossilis. Бұл небәрі 6 түрден тұратын қатар Янкович-барлаңынан табылған 22 түрмен, әсіресе оның астындағы кіші барлаңдардан анықталған 30 түрден тұратын сүтқоректілер қатарымен салыстырғанда кедей болып көрінгенімен, елеусіз емес.