Kiskő-oldali No. 2. Cave

Кишкё-олдали №2 үңгірі — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше ландшафттық қорық аймағында, Байот кентінің сыртқы аумағында орналасқан үңгірлердің бірі. Онда жарғанаттар кездеседі.

Сипаттамасы

Гереше тауында, Байот кентінің сыртқы аумағында, Эрег-кёнің шығыс бөлігін құрайтын Кишкё-олдал беткейінің оңтүстік жағында орналасқан тасталған тас карьерінде, орманда, үңгірдің ені 1,6 м, биіктігі 0,7 м кіреберісі бар. Кіреберіс еңбектеп жүру жолы 2,5 м өткен соң ұзындығы 6,5 м, ені 3 м залмен аяқталады. Залдың жоғарғы бөлігінен екі қысқа қосалқы жол, ал табанынан тар кішкентай құдық басталады, ол толығымен тарылып, екіге бөлінетін жолмен аяқталады. Үңгір жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты дахштейн әктасындағы солтүстік-шығыс — оңтүстік-батыс бағытты жарылым сызығы бойымен, карст суы деңгейінен төмен еру нәтижесінде түзілген. Қуыс жүйесінде қабырғаларын шағын дақтармен әшекейлейтін кальцит қыртысы мен бұршақ тас (пизолит) байқалады.

Қуыс мүлдем құрғақ, бірақ сипаты мен мөлшеріне байланысты сыртқы ауа-райы жағдайлары оған қатты әсер етеді. Еркін қаралуға болады. Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы жүргізген жарғанат бақылаулары кезінде үңгірде бір кіші тағалы жарғанат байқалды. Бақылау деректері мен кейде кездесетін жаңа нәжіс іздеріне қарай, қуыс шартты түрде түр саны мен саны аз, кездейсоқ қысқы жарғанат баспанасы болып саналады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1994 жылы Кишкё-олдали №2 үңгірі деген атпен аталды. Сондай-ақ әдебиетте Кишкё-олдали 2. сз. барланг (Секей, 1994) деген атпен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1959 жылы шыққан Гереше туристік жол сілтемесінде Гереше тауында белгілі үңгірлерден басқа да көптеген кішігірім үңгір, жарық, тас қуыс және суды жұтатын тесік бар екені, мысалы, Байоттың Кишкё-олдал жерінде, айтылған. Вертеш Ласло карст және үңгір зерттеу тобы 1986 жылғы 19 қаңтардағы тексеру кезінде үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады. 1989 жылғы 15 қаңтардағы және 12 тамыздағы тексерулерде Гереше үңгір зерттеу қоғамы да үңгірде жарғанат жоқ екенін растады.

1994 жылғы «Лимеш» басылымында жарияланған, Секей Кинга жазған зерттеуде 4661/15 нөмірлі кадастрлық Кишкё-олдали №2 үңгірінің Берталан Кароли жасаған үңгір тізіміне енбегені жазылған. Үңгіртану институтында бұл үңгірдің кадастрлық карточкасы, картасы, фотосуреті мен әдеби карточкасы жоқ, бірақ зерттеу карточкасы бар. 1994 жылғы «Лимеш» басылымында жарық көрген, Юхас Мартон жасаған жинақ бойынша, 1986-1994 жылдар аралығында Кишкё-олдали №2 үңгірінде жүргізілген 9 қысқы және 8 жазғы жарғанат тексерісінің тек біреуі ғана — қысқысы — нәтижелі болған. Атап айтқанда, 1988 жылғы 24 қаңтарда үңгірде бір кіші тағалы жарғанат байқалған. Жарғанат бақылауы мен тұрақты түрде көрінетін нәжіс іздеріне қарай, үңгір кездейсоқ қысқы баспана болып саналады.

1998 жылғы 24 қаңтардағы, 27 шілдедегі, 2001 жылғы 10 ақпандағы, 13 мамырдағы, 2002 жылғы 17 ақпандағы, 15 тамыздағы, 2003 жылғы 26 қаңтардағы және 28 маусымдағы тексерулердің барлығында Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады.

2003 жылы Дуна-Ипой ұлттық паркі басқармасының тапсырысымен, Ұлттық үңгір тізілімі үшін Ковач Енё мен Ковач Ричард (Ариадне карст және үңгір зерттеу қоғамының мүшелері) үңгірдің карталарын жасады. Ковач Енё үңгірді өлшеп-түгендеді, содан кейін Ковач Енё сызбасын жасады, ал Ковач Ричард осы өлшеу негізінде Кишкё-олдали №2 үңгірінің жоспар картасы мен көлденең қима картасын құрастырды. Карта парағында солтүстік бағыт белгіленген. Жоспар картасында үңгірдегі қиманың орны көрсетілген. Өлшеу нәтижесі бойынша 4661-15 нөмірлі кадастрлық Кишкё-олдали №2 үңгірі 17 м ұзын, 4,9 м терең және 2,8 м биік.

2003 жылғы 6 шілдеде жасалған, жергілікті тексеру мен БТИ (Үңгіртану институты) кадастрлық түсірімі негізінде құрастырылған үңгір тіркеу карточкасы бойынша, Кишкё-олдали №2 үңгірінің (Комаром-Эстергом уезі, Байот, Шығыс Гереше) кадастрлық нөмірі 4661-15. Координаттары: X: 645 140,7, Y: 264 758,8, Z: 243 м. Толық өлшенген үңгір 17 м ұзын, тік бойынша 7,7 м, биіктігі 2,8 м, тереңдігі 4,9 м және көлденеңінен 9,4 м созылған. Үңгір кіреберісі Байотпен көршілес Эрег-кёнің батыс беткейіндегі тасталған карьердің солтүстік-батыс бұрышында, теңіз деңгейінен 243 м биіктікте орналасқан. Ені 1,6 м, биіктігі 0,7 м, тұрақсыз пішінді, бұзылған сипатты, көлденең бағытталған кіреберіс карьер қабырғасында 2 м биіктікте ашылады. Кіреберіске жеңіл жартасқа өрмелеу арқылы жетуге болады.

Үңгір триас дәуіріне тән дахштейн әктасында карст суы деңгейінен төмен еру нәтижесінде түзілген. (Қазіргі кезде үңгір гидрологиялық тұрғыдан белсенді емес.) Оның қалыптасуына дайындаушы фактор әсер еткен жоқ. Екі қабатты әрі қарапайым кеңістік пішініндегі үңгірдің еңіс жағдайлары әртүрлі. Үңгірдің тән қима түрі — тұрақсыз пішін. Онда мұржа, құдық және шар тәрізді қуыс бар. Қабырғаларында бүтін кальцит кристалдары мен аз мөлшердегі, бірақ бүтін конденсациялық бұршақ тас көрінеді. Қуыста опырылма, тас қалдығы және көп сазбалшық бар. Байқалған жануарлар: жұмсақ дене, өрмекші, жәндік, жарғанат, бақа, құс қауырсындары, сылаң жылан қалдығы және түлкі нәжісі. Үңгірде қоқыс та кездеседі. Ауа ағыны мен көмірқышқыл газ мөлшерін сезім мүшелерімен анықтау мүмкін емес. Әдебиетте үңгір алғаш рет 1994 жылы аталған. Жеңіл жаяу жүріспен, содан кейін жеңіл жартасқа өрмелеумен жетуге болатын үңгір негізгі үңгіршілік жабдықпен оңай өтіледі. Құқықтық мәртебесі: табиғатты қорғау туралы 1961 жылғы 18-нөмірлі жарлық негізінде қорғалады. Жауапты табиғат қорғау органы — Дуна-Ипой ұлттық паркі басқармасы. Үңгір сәл өзгертілген, оның минерал түзілімдері іс жүзінде бұзылмаған, ал табаны басылып, тереңдетілген.