Bányász Cave

Bányász-barlang Венгрияның аса қорғалатын үңгірлерінің бірі. Бұл — Венгриядағы ең терең үңгір. Ол Bükki ұлттық паркінде, Bükk үстіртінде, Lillafüred-тен батысқа қарай, Menyecske-töbör мен Közép-bérc арасындағы жарты жолда, Lendeczky жолының солтүстік жағында орналасқан. Үңгір турист жол сілтеушілерінде де кездеседі.

Қалыптасуы

Жолдарды қоршаған жыныс — ортаңғы триас дәуіріне жататын Bükkfennsíki Mészkő (Бюкк үстірті әктасы). Оның жолдары негізінен параллель, тік оқпандардан, қысқа, күрт құлайтын байланыстырушы бөліктерден және үйінді лабиринттерден, жалған табандардан тұрады. Көбіне, анық танылатындай, әктастың солтүстікшығыс-оңтүстікбатыс бағытты және шамамен 80°-тық құлама бұрышты құрылымдық жазықтары бойымен қалыптасқан. Бұл құрылымдық бағыт геологиялық картада да көрінеді. Pelikán Pál бойынша, бұл құрылым тау жотасының ортаңғы бор дәуірінде болған алғашқы маңызды метаморфизациясы кезінде қалыптасқан жапырақтасу жазықтығы. Солтүстікбатыс-оңтүстікшығыс бағытындағы құрылымдардың рөлі қосалқы, оларда оқпандарды байланыстыратын бірнеше бөлік пен Róka-ág тармағының бір-екі жолы дамыған.

Үңгірді қалыптастырушы негізінен бір кезде осы жерде Szinva-forrás бұлағы жаққа сіңетін судың еріту әсері болуы мүмкін. Қазіргі соңғы нүктеден Herman-kürtő мұржасына дейін бірнеше тән терең оқпан бірінен соң бірі жалғасады, қабырғалармен ағатын судың тән еріту формалы байлығымен. Бұларды өтуге келмейтін тар иректелген жолдар байланыстырады. Оқпандар Ivo Baron-ның терең оқпан қалыптасу теориясының дерлік оқулықтық мысалдары болып табылады.

Дегенмен, Bejárati-akna оқпанының астынан басталып, Feneketlen-akna арқылы Róka-ág тармағы мен Herman-kürtő мұржасының тармақталуына дейін жалғасатын бөліктің қалыптасуын түсіндіру қиын. Feneketlen-akna бірнеше жағынан да типтік терең оқпан емес. Ол көбіне өте тік құлайды, тік бөлігі аз. Оның көлденең қималарында жолды бағыттайтын жарылымдарға қарағанда, жолдың жабын қабатқа да, кейде жату қабатына қарағанда көбірек, кеңейгені жақсы көрінеді (ағып жатқан сулар негізінен тек жату қабатын бұзып, ерітеді). Оның қабырғаларын су астындағы еруге тән жартылай дөңгелек, дөңгеленген формалар жапқан. Оқпанның ортасы маңында, Párkány (Парканг) үстінде, ықтимал, бұрынғы су деңгейін білдіретін терең еру сатысы (шинло) көрінеді. Бұл морфологиялық белгілер бұл оқпанның карст суы деңгейінің астында қалыптасқанын және үңгірдің басқа бөліктерінен әлдеқайда көне болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Үңгірдің төменгі бөлігі бүгінде де белсенді дамып келеді. Оқпандарда жыл бойы тамшылап, сылдырап ағатын суларды кездестіруге болады, су тасқыны кезінде оны әлі көрмеген, бірақ есептерге сәйкес топ бір нөсер кезінде қазба жұмысының ағаш бекітпесін шайып кеткен су тасқынына байланысты зерттеуді осы жерде тоқтатқан. Бұл байқау мен үңгір қабырғаларының таза, жуылған беті зерттеушілерді сақтыққа шақырады.

Түзілімдер

Үңгірдің форма байлығы алуан түрлі: онда жарықша тәрізді де, еру формалары да кездеседі. Ол сталактиттерге бай, бірақ түзілімдердің кері еруі жалпы құбылыс болып табылады. Әсіресе сталактит қабыршақтары, ағындары, сталактитпен цементтелген үйінділер мен тас үгінділері жиі кездеседі. Бірінші оқпанда, тікелей кіреберістің астында сталактит ағындары кездеседі, бұл оқпанның бір бөлігі бұрын бұзылғанын көрсетеді. Мұны оның түбінде тарылу тудыратын тас блоктарының бұрынғы сталактиттердің текше метрлік бөліктері екенін тануға болатыны да растайды.

Cseppköves-kürtő мұржасында қабырғалардан үзіліп, кейін жаңа сталактит тұнбасымен қайта жабысқан қабыршақтар кездеседі. Kis-kőháti-zsombolyban осыған ұқсас құбылыстарды суығырақ климат кезеңдерінің (тіпті мұздық дәуірлердің де) аяз әсерімен түсіндірген. Feneketlen-akna қабырғалары сталактит ағындарымен әшекейленген, ал жаңа бөліктерде керісінше, комбинезонды жыртатын, пышақ жүзіндей өткір тас-ою бөліктер мен кері еріген сталактиттер алма-кезек келіп отырады. Бұл кезінде осы бөліктің де белсенді еместей болғанын, бірақ кейінірек онда қайтадан агрессивті, еріту қабілеті бар су сылдырап ағуы басталғанын көрсетеді. Осыған ұқсас, тесіліп, парақ тәрізді коррозияланған сталактиттер Мечектегі Spirál-víznyelő үңгірінің 2008 жылғы жаңа бөлігінде де байқалған.

Атауы

Ғылыми әдебиетте үңгір алғаш рет 1977 жылы Bányász-barlang деп аталды. Сонымен қатар ол әдебиетте Bányász Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Bányász Cave of Középbérc (Kordos 1977), Hársas-barlang (Kordos 1977), Hársas Cave (Kordos 1977), hársasi Bányász-barlang (Kordos 1984), Középbérci Bányász-barlang (Kordos 1977), Közép-bérci-barlang (Lénárt 1979), Kurtabérci-barlang (Kordos 1984), Nagy-Hársas-barlang (Lénárt 1979), Nagy-Hársasi-zsomboly (Takácsné 1987) және Nagy-Hársas-zsomboly (Kordos 1977) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Үңгір адамзат жады жеткен уақыттан бері ашық болған. Оны зерттеуді Miskolci Bányász Barlangkutató Csoport (Miskolc кеншілер үңгір зерттеу тобы) 1963 жылы бастады. Bejárati-akna оқпанының толтырмасын толық 7 м² қимадан жер бетіне дейін қазып алды. Зерттеу барысында оқпанның негізінен тарихи уақытта толғаны белгілі болды, себебі онда үлкен мөлшерде жаңа заман сүйек қалдықтары, соның ішінде 1910-жылдарға жататын толық адам қаңқасы табылды. Қаңқа 11,5 м тереңдіктен, қалыңдығы 7 м үйінді астынан табылды.

24 м тереңдікте олар күмбезделген үлкен тас блоктардың жанында толтырылмай қалған саңылауға жетті, оған сырғанап түсіп, кедергісіз екі оқпан арқылы 120 м тереңдікке дейін, қазіргі өлшемдер бойынша 80 м тереңдіктегі Omladékos-terem (Үйінді залы) залына дейін түсе алды, осы жерден олардың есебі бойынша тағы шамамен 10 м бөлікті төмен қарай қазып, 130 м тереңдіктегі үйіндіге (87 м) жетті, бірақ су бұзып кіруіне байланысты зерттеуден бас тартты.

1975 жылы Herman Ottó Karszt- és Barlangkutató Csoport (Herman Оттó карст және үңгір зерттеу тобы) терең оқпанды картаға түсірді. Első-akna (Бірінші оқпан) түбіндегі бітелген тарылудан екі сағат қазғаннан кейін өтіп, олар сәтті түрде 87 м тереңдікке жетті, бірақ онда Omladékos-terem залын таппады. Дегенмен, олар алыс емес жерде, сол кездегі соңғы нүктенің алдында, жоғары қарай сынатын, желдеткіш жарықты кеңейтуге қол жеткізіп, одан кіреберіс оқпан қатарымен параллель жүретін, әлдеқайда кең мұржа жүйесіне жетті, оны кейін олардың құрметіне Herman-kürtő деп атады.