Pénz-patak Sinkhole Cave

Pénz-pataki-víznyelőbarlang — Венгрияның аса қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Бюкк ұлттық паркінің аумағында орналасқан. Бюкк өңірінде тереңдігі және тік бағыттағы созылымы бойынша жетінші, Венгрияда тереңдігі және тік бағыттағы созылымы бойынша 13-ші орындағы үңгірі. Бір кезде, Meteor-barlang үңгірінің тереңдігі анықталғанға дейін, ол Венгрияның ең терең үңгірі болған. Bükkszentkereszt елді мекенінде жалғыз аса қорғалатын үңгір.

Сипаттамасы

Ол Оңтүстік Бюкк аймағында, Répáshuta елді мекенінен солтүстік-шығыста, Csúnya-völgy аңғарының түбінде, Felnémet пен Hejőcsaba-ны байланыстыратын 2505-нөмірлі автомобиль жолынан шамамен 400 метр жерде, pénz-pataki балық көліне жақын орналасқан. Оған Pénz-pataki күзет үйінен Csúnya-völgy арқылы, Hór-patak аңғарына апаратын көк крест туристік белгісімен де жетуге болады. Батысынан Kajla-bérc ершесі, солтүстігінен Nagy-fennsík үстіртінің оңтүстік жиегін құрайтын Istennyila-domb, Nagy-dél және Zsérci-Nagy-dél жотасының астында жатқан, терендеу саты ретінде орналасқан Diós-kút-tető, Kakukk-hegy және Pénz-patak-tető жотасы қоршап тұр. Оңтүстігінен Nagy-Kerek-hegy, шығысынан Nagy-Bodzás пен Hollós-tető шектеген аңғарда, Pénz-patak бұлағы суының жер астына кету орнында ашылады. Осы аймақ шамамен су жұтқыштың су жинау алабы болып табылады. Ұзындығы шамамен 1,2 километр Pénz-patak — таудың ең суы мол және ең ұзын жасырын бұлақтарының бірі. Ол Hollóstető мен Répáshuta арасында жатқан су жұтқыштар қатарының ең дамыған су жұтқышы. Оның кіреберісінде ақпараттық тақта орнатылған.

Үңгір кіреберісінен оның ең терең нүктесіндегі, әрі қарай кететін, әрдайым сумен толы сифонға дейін бұлақ суы ағады. Белсенді су жұтқыш үңгір — Pénz-patak бұлағының тұрақты су жұтқышы. Гидрологиялық негіздегі байланыс зерттеулерінің нәтижесі әр түрлі болды, бірақ үңгір суы Szinva-forrás, Margit-forrás және Vízfő-forrás бұлақтарында пайда болатыны анықталды. Бұлақтың су шығымы минутына шамамен 100–2000 литр, бірақ кейде бұлақ арнасында су қозғалысы тоқтап та қалады. Кейде үңгір бұлағының суы сифонға жетпейді, себебі бұлақ арнасында кіші сыйымдылықты жұту нүктелері бар. Кіреберіс пен сифон арасындағы жоспарлық қашықтық шамамен 40 метр. Бұлақ дерлік өз астымен ағады, себебі үңгірдің ортаңғы бөлігінде ағыс бағыты оңтүстік, ал төменгі бөлігінде солтүстік, солтүстік-шығыс. Сифонның су деңгейі бір жыл ішінде 42,2 метрге дейін өзгерген, мұнан әлі белгісіз дәліздің бітелуі немесе кіші қимасы туралы қорытынды жасауға болады.

Ені 70 сантиметр, биіктігі 40 сантиметр, табиғи, бұрышты, дұрыс емес пішінді, тік осьті кіреберісі үлкен өлшемді тас блоктардың арасында орналасқан. Үңгір ортаңғы триас және жоғарғы триас әктасында түзілген. Оның алғашқы бөлігі дерлік Jutka-kürtő мұржасына дейін жалғасатын үйінді лабиринт. Jutka-kürtő — оқпан, себебі онда алдымен жоғарыдан төмен қарай жүру керек. Тас жыныс шамамен 25 метр тереңдіктен басталады. Оның дәліздерінде аспалы тамшытас, сабан тамшытас, тік тамшытас, тамшытас бағаналары, тамшытас жолақтары, тамшытас туы, тамшытас перделері, тамшытас ағындары, тамшытас қабықтары және микротетараттар байқалады. Оның ең терең оқпаны — тереңдігі 47,69 метрлік Nagy-fal (Үлкен қабырға), ол толық тік емес, орташа еңісі 79°.

Nagy-akna (Үлкен оқпан) оқпанының шамамен бес метр ұзын жоғарғы бөлігі тар және тегіс қабырғалы. Оның ең үлкен залы — Venkovits-pihenő (Венковичтің демалысы), ол 30 метр. Ең биік мұржасы — Kopasz-kürtő (Тақыр мұржа), биіктігі 32,93 метр. Үңгірде қыста 5–6 °C, жазда 11–12 °C температура болады. Онда жарғанаттар кездеседі, бірақ дәліздерінде дақты саламандралар, бүрге шаяндар, өрмекшілер, жәндіктер, бақалар, балықтар мен өзен шаяны да байқалған. Жабық үңгірді аралау үшін Бюкк ұлттық паркі басқармасының рұқсаты, су өткізбейтін шам, су өткізбейтін киім және арқан техникасы құралдарын қолдану қажет. Қыс айларында аралауды жиі мұз тығыны кедергі жасайды. Судың кенеттен көп мөлшерде көбеюі себебінен шығу мүмкін болмауы да ықтимал.

Бюкк өңірінде тереңдігі және тік бағыттағы созылымы бойынша Bányász-barlang, István-lápai-barlang, Jáspis-barlang, Fekete-barlang, Diabáz-barlang және Szepesi–Láner-barlangrendszer үңгірлерінен кейінгі жетінші орындағы үңгір. 1962 жылға дейін, Meteor-barlang үңгірінің тереңдігі анықталғанға дейін, ол Венгрияның ең терең үңгірі болған. Meteor-barlang үңгірінің тереңдігі бір кезде 155 метр деп есептелген. Дегенмен соңғы өлшемдер бойынша Meteor-barlang ойлағандай терең емес екен. Венгрияның ұзындығы бойынша 27-ші, Бюкк өңірінің ұзындығы бойынша сегізінші орындағы үңгірі.

Үңгір әдебиетте Kövesváradi-víznyelő (Csepreghy 2003), Pénzpatak Cave (Kordos 1977), Pénz-pataki-barlang (Jakucs 2000–2001), Pénzpataki-barlang (Láng 1964), Pénzpataki barlang (Bertalan 1956), Pénz-pataki-viznyelő (Szentes 1965), Pénzpataki-viznyelő (Szilvássy 1962), Pénz-patak-i-viznyelő (Scholtz 1975), Pénz-pataki-viznyelőbarlang (Bertalan 1976), Pénzpataki-viznyelőbarlang (Dénes 1962), Pénzpataki viznyelőbarlang (Csekő 1959), Pénzpataki-viznyelő barlang (D-i 1960), Pénz-pataki-víznyelő (Hevesi 1986), Pénzpataki-víznyelőbarlang (Jakucs, Kessler 1962), pénz-pataki-víznyelőbarlang (Balázs, Lieber, Varga 2001), Pénzpataki víznyelő barlang (Schréter 1959), Pénzpataki-zsomboly (Bertalan 1976) және Pénz-patak Sinkhole-cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) деген атаулармен де кездеседі.

1968 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Pénz-pataki-víznyelőbarlang деп аталған (Dénes 1968). Тереңдігі 12,96 метр, кең Jutka-kürtő атауын Kincses Júlia-ның ішіне құлап кетуіне байланысты алған. Retyi-kürtő мұржасы осылай аталған, себебі бір рет айғайлағанда «құрғатпаңдар, мен жәй ғана ванна тәрізді алапты құрғаттым» деген сөз естілген. Vacogó (Дірілдеу) деп аталатын жерде үлкен су бөгеттерінде іште қалған зерттеушілер суықта дірілдеп күткен. Өте тар бір жарыққа Háromszög (Үшбұрыш), ал үңгір соңындағы тағы бір тар жерге Nyúzda атауы берілген.