Létrás Cave

Létrási-vizesbarlang — Венгрияның аса қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Бюкк ұлттық паркінде, Мишкольцте орналасқан. Бюкк өңірінде ұзындығы бойынша István-lápai-barlang, Bolhási–Jávorkúti-barlangrendszer және Hajnóczy-barlang үңгірлерінен кейінгі төртінші орындағы үңгір.

Сипаттамасы

Бюкк өңірінде, дәлірек айтқанда Бюкк үстіртінің шығыс бөлігінде, Létrás-tető тауының басында орналасқан үңгірдің екі кіреберісі бар. Кіреберістердің бірі теңіз деңгейінен 558 метр, екіншісі 575 метр биіктікте ашылады. Ол Létrás-tető тауының бір мезгілдік ағынын жұтады. Ұзындығы 3757 метр, тік бағыттағы созылымы 74,4 метр, ал тереңдігі 59,2 метр. Залдарының ішінде Twist-terem маңызды орын алады. 68 метр тереңдікте мезгілдік ағыннан қоректенетін 30 текше метрлік көл бар. Көлдегі судың әрі қарай өтуіне сифон кедергі жасайды.

Дәліздердің созылу бағыты негізінен солтүстік, солтүстік-шығыс және оңтүстік, оңтүстік-батыс бағытында, ал қабырғалары триас дәуіріндегі әктастан тұрады. Дәліздер плейстоцен және голоцен дәуірлерінде түзілген. Үңгірде тамшытас көп кездеседі. Орташа температурасы 8–10 °C шамасында. Үңгірдің бір бөлігі туристерге ашық, оны қарау үшін Бюкк ұлттық паркі басқармасы үңгір турларын ұйымдастырады. Үңгірдің туризмге ашылмаған бөліктеріне баруға Бюкк ұлттық паркі басқармасының рұқсатымен ғана болады.

Үңгір әдебиетте Létrás Cave (Kordos 1977), Létrási Vizes (Kordos 1984), Létrási Vizes-barlang (Kordos 1984), Létrási-Vizes-barlang (Kordos 1978), Létrási-Vizesbarlang (Lénárt 1979), Létrási vizesbarlang (Szenthe, Czakó 1976), Létrási-vizes Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Létrási-víznyelőbarlang (Dely 1970), Létrásmezői 1. víznyelőbarlang, Létrás-tetői-víznyelőbarlang (Kordos 1984), Létrás-tető Sinkhole-cave (Kordos 1977), Vizes (Lénárt 2003) және Vizes-barlang (Lénárt 2003) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Үңгірді алғаш ашқандар — әуесқой спелеологтар болған. 1950-жылдарға дейін Gera László және оның серіктестері үңгірдің 150 метрлік бөлігін аралаған. Соңғы нүктедегі көлге тұңғыш рет 1963 жылы жетуге қол жеткізілген. Үңгірдің тармақтары кезек-кезегімен ашылды. 1970 жылы жарық көрген Bükk útikalauz кітабы бойынша үңгір шамамен екі километр ұзын және 85 метр терең. 1975 жылы Marcel Loubens үңгір зерттеу тобы үңгірдің жоспарлық проекциясын бейнелейтін картасын дайындады, оны сол жылы Lénárt László геологиялық деректермен толықтырды. Үңгір картасы MHT Шахта зерттеу бөлімінің 1963 және 1964 жылдардағы өлшемдерін пайдалана және толықтыра отырып сызылды. Үңгір картасы негізінде көлеңке картасы жасалды.

1976 жылы 1963–1975 жылдардағы өлшемдер негізінде үңгірдің жоспар картасы жасалды. 1976 жылы Мишкольц қаласындағы, 5300-нөмірлі (Бюкк) үңгір кадастрлық аймағында жатқан Létrási-viznyelő-barlang елдік маңызы бар үңгірге айналды. 1977 жылғы Karszt és Barlang журналының ағылшын тіліндегі арнайы санында жарияланған The longest and deepest caves of Hungary (December 31, 1975) атты мақаладан белгілі болғандай, Бюкк тауында жатқан, ұзындығы 2000 м, тереңдігі 85 м Létrás Cave (Létrás-tető Sinkhole-cave) деп аталатын суйұтқыш үңгір 1975 жылы 31 желтоқсанда Венгрияның ұзындығы бойынша 7-ші, тереңдігі бойынша 22-ші орындағы үңгірі болған. Ұзындығы бойынша 8-ші орындағы үңгір (Solymári-ördöglyuk) да 2000 м ұзын. 1977 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша (MKBT Meghívó, 1978 жылғы мамыр) Бюкк тауындағы, 85 м терең және шамамен 2220 м ұзын Létrási-Vizes-barlang елдің тереңдігі бойынша 26-шы, ұзындығы бойынша 6-шы орындағы үңгірі болып табылады.

1976 жылы құрастырылған, елдік маңызы бар үңгірлер тізіміндегі үңгір атауларын нақтылағаннан кейін, 1977 жылы 30 мамырда құрастырылған елдік маңызы бар үңгірлер тізімінде Бюкк тауында, Мишкольцте орналасқан үңгір Létrási-vizesbarlang деген атпен көрсетілген. 1977 жылғы Karszt és Barlang журналында жарияланған жинақ бойынша, 1977 жылы 31 желтоқсанда Венгрияның ұзындығы бойынша 7-ші орындағы үңгірі — Бюкк тауында орналасқан, 1977 жылы 31 желтоқсанда шамамен 2220 м, ал 1976 және 1975 жылдары шамамен 2000 м ұзын болған Létrási-vizesbarlang. Жинақ бойынша, 1977 жылы 31 желтоқсанда Венгрияның тереңдігі бойынша 28-ші орындағы үңгірі — Бюкк тауында орналасқан, 1977, 1976 және 1975 жылдары 85 м терең болған Létrási-vizesbarlang. Бұл жинақ 1978 жылғы мамырдағы MKBT Meghívó басылымында жарияланған тізімге қарағанда жаңартылғанырақ.

1978 жылғы наурыздағы MKBT Meghívó басылымында топ өз меншігіндегі карта негізінде үңгір өлшемдерін жариялады. Хабарлама бойынша 1975 жылы үңгір 2220 м ұзын және 85 м терең болған. 1979 жылы жарық көрген Barlangok a Bükkben кітабында кішкентай үйден 50 м жерде, бұлақтың үстінде Létrási-Vizesbarlang үңгірінің жасанды кіреберісі бар екені айтылады. Табиғи су жұтқыш кіреберісі жоталардың артында, оңтүстік-батыс бағытта, 60 м жерде жатыр. Бюкк тауының ғылыми тұрғыдан ең жақсы зерттелген үңгірлерінің бірі шамамен 2200 м ұзын және 85 м терең. Үңгір автомобиль жолының астынан өтеді, ал оның соңғы нүктесі Szárdóka порфирит жотасының астында орналасқан.

Қазіргі кезде оның бір-бірінен айқын бөлінетін екі дәліз деңгейін опырылған немесе тік қабырғалы залдар (мұржалар) байланыстырады. Үңгірдің ең үлкен бөлігін гид пен спелеологиялық жабдықпен оңай аралауға болады. Су жуған-ерітілген пішіндері мен әлі сақталған әдемі тамшытастары үшін оны қарауға тұрарлық. Генетикалық тұрғыдан эрозиялық, коррозиялық, қуыстанулық және тектоникалық сипаттағы бөліктерге ажыратуға болады. Тұрақты су ағындары кейбір жерлерде 1-суретте сызылған эрозиялық қуысты түзеді, онда су қозғалысының әсерінен домалақ тегістелген үйінді материал бар.

Басылымда 1975 жылы жасалған жоспарлық проекция картасы және үңгірдің 6 фотосуреті жарияланды. Бірінші фотосуретте үңгір кіреберісі қыста көрсетілген. Екіншісінде кіреберіс бөлігіндегі мұз тамшытастары бейнеленген. Үшіншісінде Zebra-folyosó дәлізіндегі суда ерітілген қабатты әктас көрінеді. Төртіншісінде Vértes-ág тармағында орналасқан тамшытас тобы көрсетілген. Бесіншісінде үңгірдің ең үлкен тамшытасы мен оны қоршаған түзілімдер түсірілген. Алтыншысында иілген тамшытастар көрінеді. Кітапқа қоса берілген, Бюкк тауының үңгірлерге ең бай аймағын көрсететін картада 44 нөмірімен белгіленген үңгірдің географиялық орналасуы көрсетілген.