Berki-pusztai No 5 Cavity

Берки-пустаи № 5 қуысы — Дунай–Ипой ұлттық паркында, Шошкут елді мекенінде орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Берки-пустаи № 5 қуысы Эрд–Эрчи қыраты бойында, Шошкуттың шетінде (қала сыртында), M7 автомагистралінің жанында орналасқан. Бента бұлағының батыс жағында, Шошкут пен автомагистраль арасында жатқан төбенің оңтүстік бетінде берки-пустаи қуыстары орналасқан, олардың ішінде Берки-пустаи № 2, № 3, № 4 және № 5 қуыстары бір-бірінің жанында, үлкен жартас шығыңқысының түбінде жатыр. Жартас шығыңқысының солтүстік жартысында, жер бетіне жақын жерде Берки-пустаи № 5 қуысы орналасқан. Үңгірге оңтүстіктен жетуді төбе бетін басып кеткен акация бұталары қиындатады, сол себепті оған батыстан (жоғарыдан) баруға болады, онда орман жиегінде жүру жеңілірек.

Бұл қарапайым, ұзындығы 5 м түтік тәрізді қуысты жер бетінен қалыңдығы 1 метрден кем жыныс қаңқасы бөліп тұр. Қуыстың пайда болуында жыныс материалының қабатталуы маңызды алдын ала қалыптастырушы рөл атқарған. Мұндағы жыныс материалы (Замори қиыршықтас формациясы) — құм байланыстырғышы бар конгломерат, қиыршықты құмтас, онда қиыршықтарды негізінен кварц пен кварцит құрайды. Үңгірде минералдық түзілім жоқ, оның табанындағы әкелінген шөп мұны қандай да бір ұсақ сүтқоректінің ұя ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Оңай жетуге болатын, рұқсатсыз баруға болатын үңгірді қарау үшін жабдық қажет емес.

Ғылыми әдебиетте бұл үңгір Берки-пустаи № 5 қуысы (Gazda, 2005) деген атпен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Халас Арпад 1964 жылдың 5 ақпанында жазған қолжазбада берки-пустаи қуыстары Шошкутта (Пешт облысы), Шошкуттан оңтүстікте, Пазманди алқабы мен Малом жырасы арасындағы аласа қыратта орналасқан деп жазылған. Берки-пустадан (Тарнок) солтүстік-батыста, шамамен 2 км жерде, 131 және 162 үшбұрыштау нүктелерінің арасында, Шошкут пен Берки-пуста арасындағы, оңтүстік-шығыс–солтүстік-батыс бағытындағы, аласа, ұзындығы шамамен 1,5 км төбеде үңгірлер орналасқан. Қуыстар төбенің солтүстік-шығыс бетінде. (Бұл деректерді Халас Иштван 1951 жылы жарық көрген «Шошкут және оның маңы» (М = 1:50 000) картасы негізінде анықтаған.) Үңгірлерге Эрдтен шамамен 30 минутта Шошкут автобусымен жетуге болады, оны Отхазпустаға дейін жүргізу керек. Шошкутқа дейін де автобуспен барып, одан кейін алуан түрлі жерлермен, Бента бұлағының көркем аңғарымен жүре отырып, 1 сағатта үңгірлерге жаяу жетуге болады.

Карст құбылыстарын іздеу мақсатында жүргізілген жер бетін зерттеу барысында, 1942 жылдың 26 шілдесінде Халас Арпад бұл үңгірлерді тапқан. Сармат әктасының оңтүстікке қарай таралуын зерттеу оны осы аймаққа алып келген. Қуыстардың атауы жоқ және олар ғылыми әдебиетте кездеспейді. Халас Арпад бұл бірнеше қуыс екенін және олардың Берки-пустаға жақын орналасқанын ескере отырып, қуыстар тобының атауы Берки-пустаи қуыстары болсын деп ұсынған. Спелеологиялық тұрғыдан қуыстардың пайда болу тегін зерттеу маңызды. Үңгірлер левант дәуіріне жататын, карбонатты байланыстырғышы бар, әдетте диаметрі 2–6 см кварц, құмтас және аз мөлшердегі әктас материалынан тұратын қиыршықтас конгломератында пайда болған. Қиыршықтастар жақсы тегістелген. Бұл жыныс мұнда қалың қабатты, қабатталған, ара-тұра қиылысқан қабаттар да байқалады. Тиісті ашылым болмағандықтан, Халас Арпад қабат еңкіштігінің бағыты мен бұрышын өлшей алмаған. Қуыстар борпылдақ байланыстырғышы бар конгломератта, бір жағынан дефляция, екінші жағынан жарықтар бойымен жауын-шашын суларының эрозиялық әсері салдарынан пайда болған.

Конгломерат жартастарының астында ұзыннан созылған үңгір тәрізді ойықтар бар. Олардың ұзындығы әдетте 2–5 м аралығында өзгереді, биіктігі 0,5–1 м, ені 5–6 м. Жатып еңбектеп қана жүруге болатын қуыстардың төбесі жалпақ. Жалпақ қуыстардың көпшілігі солтүстік-шығыс жағында. Карсттануға жарамсыз қиыршықтас конгломератында үлкен үңгір пайда бола алмаған. Халас Арпад тар мұржалардың біріне түсіп көрген, бірақ жол 2 м өткен соң соншалық тарылған, онымен жүру мүмкін болмаған. Қуыстардан көптеген ұсақ сүтқоректілер сүйектерін тапқан (бұл түлкінің болғанын білдіреді), бірақ археологиялық жәдігер таппаған. Қуыстардың бірінен жарқанат ұшып шыққан. Жарқанатты қайта көрмегендіктен, ол үңгірде тек уақытша ғана болған сияқты.

Берки-пустаи қуыстарының морфологиялық пішіндерін қалыптастыруда дефляция мен эрозия рөл атқарған. Тас ойықтарын зерттеу карст тектес емес үңгірлердің қалыптасу мәселелерін тануға жаңа деректер береді және Шошкут маңындағы левант дәуіріне жататын түзілімдердің дефляциялық және эрозиялық тектегі қуыстарына назар аудартады. Қуыстардың шағын өлшемдеріне байланысты олардың шаруашылық және туристік маңызы жоқ. Дегенмен туристік тұрғыдан оларды аралаған жөн, өйткені Бента бұлағы аңғарының көркем табиғатын әрдайым жылы жүрекпен еске аламыз. Төбенің басынан айналадағы жұмсақ қыратты Дунантул өңірінің әдемі көрінісі ашылады. Ауа райы қолайлы болса, осы жерден Веленце тауының шыңдары да көрінеді. Берки-пустаи қуыстарымен (әсіресе спелеографиялық тұрғыдан) айналысу маңызды. Қуыстарды өлшеп, дәл картаға түсіру және суретке түсіру қажет. Олардың ғылыми маңызы дефляциялық құбылыстарды бақылауда жатыр. Олар дайындалып жатқан үңгірлер кадастры үшін пайдалы деректер береді. Қолжазбаға берки-пустаи қуыстарының географиялық орналасуын көрсететін жоспар (М = 1:25 000) қоса берілген. Пазманди алқабында 4 үңгір белгісі көрсетілген бұл сызбаны 1964 жылы Халас Арпад сызған.