Zelezna Baba Cave

Зелезна Баба үңгірі Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің қатарына кіреді. Одан археологиялық жәдігерлер табылған. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан. Венгрияда жас, кеуекті әктаста аз ғана үңгір қалыптасқан. Сол себепті осындай жыныста пайда болған Зелезна Баба үңгірі ерекше саналады.

Сипаттамасы

Этьек қыратының шығыс шетінде, Шошкуттың солтүстік бөлігінде, биіктігі 173 метр Кальвария тауының Бента бұлағына қараған бетінде орналасқан жартас тізбегінің солтүстік ұшында, алыстан-ақ ескі тас карьерінің ізі болған қашалған тік жартас қабырғасы көрінеді. Тасталған, бұталармен басылған карьердің түбінде, қабырғаның ортасында Зелезна Баба үңгірінің ені 6,5 м, биіктігі 5,5 м, өзгертілген сипаттағы, дұрыс емес пішінді, көлденең білікті кірісі ашылады.

Үңгір миоцен дәуіріне жататын (қабатты, тақталы) әктаста карст суының деңгейінен төмен еру процесі салдарынан пайда болған. Оны қоршап тұрған жыныс — Шошкут әктасы немесе Тиньнье әктасы болуы мүмкін. Бір деңгейлі үңгірдің кеңістік пішіні тармақталған. Оның тән қима түрі — үшбұрыш. Тас карьеры салдарынан ұзындығы шамамен 15 м сыртқы бөлігі жойылған. Үңгірдің екі тармағы шамамен 10-15 м ұзын, биіктігі шамамен 1–1,5 м, ені 2-3 м. Үңгірде бірнеше шар тәрізді ойық пен саусақ ізі тәрізді карр байқалады, ал кейбір жерлерінде қазба ұлулардың қалдықтары кездеседі. Төбенің қатты жыныс қабатында еру іздері көп.

Бүкіл үңгірге тән қасиет — оттас кремний кездесуі. Жыныста барлық жерде кварц қиыршықтары бар. Қуыстың көлденең созылымы 46 м. Қалдырылған іздерге қарағанда, оны сусар немесе түлкі пайдаланады. Кейбір жерлерінде зең саңырауқұлағы, кіріс бөлігінде балдыр кездеседі. Жабылмаған үңгірге рұқсатсыз, негізгі спелеологиялық жабдықпен оңай баруға болады.

Оның толтырмасынан қола дәуірі мен рим дәуіріне жататын археологиялық жәдігерлер табылған. Үңгірдің археологиялық орын анықтау нөмірі — 11446.

Үміт залы деп аталатын бөлік әрі қарай өту мүмкіндігіне байланысты осылай аталған. Зелезна Баба үңгірі атауы алғаш рет 1976 жылы жазылған қолжазбада кездеседі, ал баспасөзде бұл атау алғаш рет 1984 жылы жарияланған. Ғылыми әдебиетте үңгір Бабо-лик (Kraus, 2002), Баболик (Torma, 1986), Шошкути-барланг (Kordos, 1984), Шош-кути-барланг (Bertalan, Schőnviszky, 1976), Шошкути-барланг (Kraus, 2002), Шошкути барланг (Bertalan, 1976) және Зелезна Баба (Halász, 1963) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1920 жылдары мұнда жұмыс істеген тас карьеріне байланысты үңгірдің сыртқы бөлігі өте тез бұзылған. Тас өндіру кезінде тас үңгір алдындағы жартас жиегіне дейін кесіліп алынған. 1935 жылғы «Erdészeti Lapok» журналында жарияланған, Фёльдвари Микша жазған мақалада, Секешфехервар корольдік орман басқармасының мәліметі бойынша, үңгір Шошкуттың солтүстік-батыс жартысында, кальвария беткейінде, жартасты әрі жалаңаш аймақта орналасқан және оның екі тар кірісі бар делінген. Тар кірістен кейін ені шамамен 8 м алдыңғы зал басталады. Бұдан бұрын алдыңғы залдан әрі қарай жүруге болатын, бірақ қазір үңгірдің төбесі құлап қалғандықтан жүруге болмайды. Онда тарақтар мен басқа тұрмыстық заттар табылған. Үңгір Секешфехервар капитулының иелігіне жатады.

Халас Арпад 1939 жылдың 20 тамызында үңгірге барған. Сол жылы ол үңгір кірісін көрсететін фотосурет пен үңгір кірісінің маңын алыстан түсірген суретті түсірген. Ол үңгірдің жоспарлық картасын және көлденең қима (шығыс-батыс бағытындағы) картасын сызған. Екі карта сызбасында да үңгір 1:500 масштабында көрсетілген. Ол үңгірдің географиялық орналасуын көрсететін екі жоспар сызбасын дайындаған. Халас Арпад 1940 жылдың 18 маусымында үңгірдің пайда болуына қатысты көптеген аңыз бар екенін жазып қалдырған. Мысалы, үңгір кірісінен 1,5 км жерде темір есік бар, ал есіктің артында адамдарды өлім жазасына кескен деседі. Басқа бір аңыз бойынша, Этьекке қарай ұзындығы 15 км жер асты жолы апарады, бірақ ол әлі табылмаған.

Халас Арпад 1940 жылдың 8 желтоқсанында мынадай аңызды жазып алған: түрік үстемдігі кезінде жау келе жатыр деген хабарды естігенде, шошкуттықтар осында қашып келген. Бірнеше күннен кейін түрік атты әскерлері ауылға келген, бірақ ешкімді таппаған. Тонаушы жасақтардың бірі үңгір алдындағы аңғарға барып, онда бұлақта еш күдіксіз кір жуып жатқан бір әйелді тапқан. Жасақ басшысы әйелді қорқытқан, ол үңгірге қарай нұсқап, ауыл тұрғындары сонда деп айтқан. Басшы дереу әйелдің қолын шауып тастаған, ал үңгірді ыстық әкпен қаптап тастаған. Сол себепті жасырынған адамдар қаза тапқан. Аңыздың басқа нұсқасы бойынша, қаптау үшін ыстық әк қолданылмаған. Бірнеше он жылдай бұрын үңгір соқа шеберханасы болған, ол тас өндіру салдарынан жойылған.

Қазіргі кірістен шамамен 10–15 метрлік бөлік жетіспейтіні өте ықтимал. Халас Арпадтың 1941 жылдың 7 желтоқсанындағы жазбасына сәйкес, өткен жылы үңгірде зерттеу жалғастырылған, сол кезде адам бас сүйегінің үзіндісі мен қыш ыдыс сынықтары табылған. Адамның осында болғанының іздерін үңгірдің ең түкпіріне дейін қадағалауға болады. Халас Арпад пен серіктері бір-екі жерде сынама қазба жүргізген, бірақ нәтижесі аз болған. Үңгірдің табаны оңтүстік-батысқа қарай қатты еңкейеді. Ол 60 метрден кейін кішкентай дәлізде аяқталады, мұнда қарашірінді мен саз балшық әрі қарай өтуге толық жол бермейді. Бірнеше рет әрекеттенгеннен кейін шамамен төрт метр жүруге болды. Дәліз басында бұрыш пішінде және төбесі көзге көрінгендей тегіс қашалған. Бұл — Этьекке апаратын, жасанды түрде кеңейтілген дәліз болуы мүмкін. Ол біраз уақыт жарық түсіре алды, сонда бір-екі метрден кейін дәліздің ені қолайлы болатынын және тиісті дайындықпен ішіне кіруге болатынын көрді.