Ötházpusztai No 1 Cave

Отхазпустаи № 1 үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында, Шошкут елді мекенінде орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Шошкуттың қала сыртында, елді мекеннің оңтүстік шетінде жатқан, солтүстік-шығыс–оңтүстік-батыс бағытындағы аңғардың шығыс бетінде, елді мекенді кесіп өтетін бас жолдан 700 м жерде орналасқан. Үңгір аңғар беткейінің жоғарғы жиегіндегі қалың қабатты сармат әктасының шығыңқысында орналасқан. Қуыстың екі кірісі бар.

Жарық бойымен пайда болған, өтпелі жарық тәрізді бұл үңгір, сірә, бұрынғы үлкен үңгірдің қалдығы болып табылады. Үңгірді қоршап тұрған жартас шығыңқысында дерлік көлденең орналасқан кеуекті әктас-әк құмтас қабаттары жақсы көрінеді. Солтүстік-шығыс–оңтүстік-батыс бағытындағы қуыстың оңтүстік кірісінің төбесін тегіс қабат тақтасы құрайды. Оңай мұқалатын қоршаушы жыныс материалына байланысты бүкіл үңгір шаңды. Қуыста минералдық түзілім де, қоқыс та жоқ. Екі үңгір кірісінен басқа, үңгірдің тағы бір кішкентай (адам өте алмайтын) тесігі бар, ол арқылы қуыс сыртқы әлеммен байланысады. Оңай жетуге болатын, рұқсатсыз баруға болатын үңгірді аралау үшін жабдық қажет емес.

Ғылыми әдебиетте бұл үңгір алғаш рет 1976 жылы Отхазпустаи № 1 үңгірі деп аталған. Сондай-ақ ол Отхазпуста № 1 үңгірі (Halász, 1964), Отхазпустаи № 1 үңгірі (Halász, 1964), Отхаз-пустаи № 1 үңгірі (Kordos, 1984) және Отхаз-пустаи № 1 үңгірі (Gazda, 2005) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Халас Арпад 1964 жылдың 28 қаңтарында жазған спелеографиялық жер бетін зерттеу есебінде Отхазпустаи № 1 үңгірі Отхазпустада (Тарнок, Пешт облысы, Буда ауданы), Оңтүстік-Буда тауында (Биай тауында) орналасқан деп айтылады. Үңгірді жер бетін зерттеу барысында, 1942 жылдың 24 тамызында Халас Арпад тапқан және зерттеген. Үңгірдің әдеби және жергілікті атауы жоқ. Ұсынылған атауы — Отхазпуста № 1 үңгірі, өйткені жақын маңдағы Отхазпуста атауын беру дұрыс болар еді. Жартас жарығы тәрізді бұл үңгір суық су әсерінен пайда болған. Картаға сәйкес, қуыс Шошкуттан оңтүстік-шығыста, 1 км жерде, Шошкут–Эрд тас жолының көпірінен солтүстікте, 200 м жерде, теңіз деңгейінен (Адриат теңізінен өлшегенде) 130 м биіктікте орналасқан. Пайдаланылған карта — 1928 жылы шыққан «Эрд және оның маңы» (М = 1:25 000).

Үңгір сармат дәуіріне жататын жұқа қабатты, әрі қалың қабатты, еңкіштігі 160° (10–15°) әктаста қалыптасқан. Литокластар бағыты: солтүстік-батыс–оңтүстік-шығыс. Үңгірде толтырма аз, бірақ ол сырт көзге бүлінбеген сияқты. Толтырма тас қиқымы мен қарашіріндіден тұрады. Қуысты тектоника мен дефляция қалыптастырған. Ірі пішіндер: жарық, екі кіріс. Мекендеу ізі: кеңейту. Үңгірге қатысты ертегі, халықтық аңыз немесе миф жоқ. Шошкутқа автобуспен барып, одан кейін Отхазпуста бағытына жаяу 30 минутта үңгірге жетуге болады. Үңгір Отхазпустаның артындағы аңғарда орналасқан, оны жұмыс киімімен аралауға болады. Бұл айтарлықтай назар аудармайтын қуысты Халас Арпад көрсете алады. Негізгі тармақтың жоспарлық ұзындығы 3–4 м (қосалқы тармақтар 0 м), үңгірдің өзі де 3–4 м ұзын. Атқарылған жұмыс: теңіз деңгейінен биіктігін анықтау (карта негізінде), орнын анықтау, фотоға түсіру. Атқарылатын зерттеулер: карта қималарын дайындау, ашу жұмыстарын жүргізу.

Халас Арпадтың 1964 жылдың 29 қаңтарында жазған есебіне сәйкес, Пешт облысындағы Халоттак аңғарында (Өлілер аңғары) бір үңгір бар, ол Шошкуттан оңтүстік-шығыста, 1 км жерде, Отхазпустадан солтүстік-батыста, 1,5 км жерде, Шошкут–Эрд тас жолынан солтүстік-шығыста, 500 м жерде, аңғар арқылы өтетін көпірден солтүстікте, 200 м жерде, Тарноктан солтүстікте, 2,5 км жерде орналасқан. Үңгір орналасқан аңғар шамамен 2 км ұзын, солтүстік-шығыс–оңтүстік-батыс бағытында, жалаңаш карсттанған, сусыз. Қуыс аңғардың оңтүстік-шығыс бетінде, үстірт жиегіндегі әктаста, теңіз деңгейінен 130 м биіктікте орналасқан. Деректер 1928 жылы шыққан «Эрд және оның маңы» картасы (М = 1:25 000) негізінде анықталған. Қуысқа Эрдтен Шошкут автобусымен шамамен 25 минутта жетуге болады. Автобуспен Отхазпустаға дейін жүру керек. Эрд-Парквароштан Берки жайылымы арқылы жаяу да шамамен бір жарым сағатта үңгірге жетуге болады. Соңғы жолды таңдаған жөн, өйткені ол тәрбиелік мәні бар (карсттанған, өсімдігі сирек, сусыз) жермен өтеді.

Үңгірдің атауы жоқ. Маңайда тұратын адамдар үңгір орналасқан аңғарды Халоттак аңғары (Өлілер аңғары) деп атайды, өйткені аңғар құнарсыз, жалаңаш әрі құрғақ. Үңгірді Отхазпустаи № 1 үңгірі деп атаған дұрыс болар еді, өйткені ол Отхазпустаға жақын орналасқан. Кейінірек табылуы мүмкін басқа қуыстарды ажырату мен нөмірлеуді жеңілдету үшін оған 1 нөмірін беру ұсынылады. Берки жайылымының құрғақ аңғарларындағы табиғи қуыстар мен жарықтарды ашу мақсатында жүргізілген жер бетін зерттеу барысында, 1942 жылдың 24 тамызында Халас Арпад бұл үңгірді тапқан. Бұл аймақта аңғарлардың беткейлерінде әктас жартастары көрінеді, солардың бірінен Халас Арпад үңгір таба алған. Спелеологиялық тұрғыдан үңгірдің қалыптасу жағдайларына байланысты онымен айналысу маңызды.

Үңгір спелеологиялық ғылыми әдебиетте кездеспейді, бірақ аймақтың геологиялық құрылысымен көптеген автор айналысқан. Бұл аймақ миоцен-плиоцен қабаттарымен жабылған Эрд үстіртінің бір бөлігі болып табылады. Жарық үңгірі сармат дәуіріне жататын, жұмсақ пен қатты қабаттары кезектесетін жұқа қабатты әктаста орналасқан. 160°-қа 10–15° еңкейген бұл әктас Шошкут карьерінде ашылған жынысқа ұқсас. Үңгір маңы жалаңаш, ағаш пен бұта жоқ, аз шөп те жаздың ыстығында қурап қалады. Кейде аңғарда температура 50 °C-қа жетеді. Қуыс алдындағы аңғар құрғақ, сусыз, ал жазғы нөсерлер кезінде онда шын мәнінде өзен пайда болады. Мұндай кезде тасқын бір-екі текше метрлік әктас блоктарын да ағызып әкетеді. Аңғардың табаны алып бір адам жартастарды әр жаққа лақтырып тастағандай көрінеді. Осы тәртіпсіздік аңғарды көркем әрі тартымды етеді.