Black House in Szeged

Қара үй (Сегед, Шомоди к-сі, 13) — мұражайлық көрме орны.

Ғимараты

Көпес Майер Фердинанд 1857 жылы ағылшын готикасы рухында, романтикалық стильде Герстер Карой жобасы бойынша салдырды. Атауын бұрынғы қою сұр түсінен алған. 1860–65 жылдары бұл ғимаратта қала орталығы казиносы абсолютизмге қарсы көңіл-күйде жұмыс істеді. Жазда ғимаратта қыздар мектебі жұмыс істеді, кейін мұнда «Сегеди Хирадо» газетінің редакциясы да орналасты. Кейінірек, 1917–19 жылдары кітапхана бөлмесінде Жұмысшылар үйінің орталығы болды, осы ғимаратта 1918 жылғы 22 қазанда Ұлттық кеңес құрылды, сондықтан Юхас Дьюла бұл үйді Сегедтің Пилваксы деп атады. Мемлекет иелігіне алынғаннан кейін кеңестік жалдаушылар көшіп келді, 1985 жылдан Мора Ференц мұражайының меншігіне өтті.

Ғимарат орналасқан қиылыс Сегедте бірегей деп саналады, өйткені төрт бұрыштағы ғимараттардың барлығы XIX ғасырдың ортасында салынған, яғни олар 1879 жылғы Сегедтің үлкен топан суының қиратуынан аман қалған. Қала келбетіндегі маңызына байланысты төрт ғимараттың бәрі сәулет ескерткіші ретінде қорғалады.

Жинағы

Қара үйде Мора Ференц мұражайының тарихи, әдебиет тарихы және қолданбалы өнер материалдары орналасқан. Тарихи жинақ 10 000-ға жуық мұражай заты мен 40 мыңнан астам бет құжаттан тұрады, әдебиет тарихы жинағы 15 мың бапты, қолданбалы өнер материалы 1700-ге жуық бірлікті құрайды. Оның құнды жәдігерлерінің қатарында Сегед қаласының Матьяш дәуіріндегі мөр қалыбы, XVII ғасырдағы дөңгелек құлыпты мылтық, мылтық шеберлері цехының XVIII ғасырдағы кубогы, слесарь Фейеш Ференцтің 1902 жылғы фирмалық белгісі бар.

46-лықтар ағашы

Жинақта Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған тұт ағашы да бар, ол Сегедтен және оның төңірегінен жиналған 46-жаяу әскер полкінің құрметіне аталған. Оны майдан сызығының орнына меңзеп, Доберд ағашы деп те атайды. Ағаш Сан-Микеле тауында, Сан-Мартино-дель-Карсо ауылшасының жанында тұрған. Жалаңаш карст биіктігінде шіркеудің жанында тұрған, оның бірінші Изонцо шайқасынан кейінгі бір жылға созылған позициялық соғыстан кейін тек тас үйіндісі қалған, бірақ ағаш көптеген гранат сынықтарына, оқ тесіктеріне және күйіктерге қарамастан 1916 жылдың көктемінде бірнеше жапырақ шығарған. Үстірттегі шайқастардың бір жылдығына дайындалып жатқан 46-лықтар корпус қолбасшысынан ағашты кесіп, үйге жіберуге рұқсат сұрады, оған Иосиф архигерцог оң жауап берді: «Келісемін. Бұл ең үлкен қазына ретінде қымбат көретін құнды реликвия. Менің 46-лықтарымның ағашы.» Ағашты маусымның соңында, шілденің басында кесуі мүмкін, сол кезде ол енді тірі болмаған. 4 шілдеде резервистер лагерінде (Сегети) еске алу рәсімі өткізілді, оның барысында ағаш бағышталды. Жабық вагонмен 10 шілдеде Сегедке жетті, онда салтанатты түрде қарсы алынды.

Тұрақты көрмелері

«Чонград және Чанад комитаттарының қоғамы 1867 жылдан 1945 жылға дейін» атты көрме цех жәдігерлерін, азаматтық тұрмыс-салт жәдігерлерін, XIX ғасырдың жетекші салаларын (кендір, салями өндірісі, паприка өңдеу) университет құрылғанға дейін көрсетеді.

Екінші көрме Будай Дьёрдьдің өмірін Коложвардан Сегедке, Римге, Лондонға дейін жүргізеді. Танымал ағаш гравюрашы-иллюстратор Будай Дьёрдь (1907–90) екі соғыс арасындағы Сегед жастарының қозғалысына қатысқан, 1938 жылдан негізінен Лондонда өмір сүрген. Оның кейбір кезеңдерін түрлі-түсті және ақ-қара бедерлері, графикалары мен гравюралары жандандырады.

Үшінші тұрақты көрме сән-салтанатты венгр киімінен миниюбкаға дейінгі сәнді көрсетеді. Мора Ференц мұражайының тарихи көрме орны — Қара үйде «Сегед ұлты осылай киінген, тігін өнеріне мадақ» атты көрмеде сол заманғы тігін шеберханалары, қалпақ салоны және ғасыр тоғысындағы киім өлшеу кабинасы да жасалды. Осылардың бәрімен қатар жүзден астам фото және сол заманның киімін киген жиырма қуыршақ сәннің үздіксіз өзгеруін сезіндіреді.

Мұражай Сегедте тұратын және осында келетін азаматтарды көптеген уақытша көрмелермен де қуантады, бұл көрмелердің тақырыбын мұражайдың веб-сайтынан қадағалауға болады.