Porta Heroum

Сегедегі Батырының қақпасы (латынша: Porta Heroum) неоклассикалық өнер туындысы, Бірінші дүниежүзілік соғыстың қаза болған батырлары, 12 000 сегедегі сарбаздардың естелігі үшін 1936, 1937 жылдары жасалған.

Маңыздылығы

Сегедте бұрынғы Гизелла алаңы, қазіргі Арадай қаза болғандардың алаңының маңызды рөлі болды. Тарихы осылай қалыптасқан, ол қала тарихи ескерткіш орнына айналды. Мұнда ұлттық мейрамдарда, есте қаларлық тарихи мерекелерде қалалық ескертулер, басты жиналыстар, шоқындылар өткізіледі. Алаң өзі екі жүз жылдан астам уақыт қала ең маңызды ескерткіштерінің орны болып келеді, атауы 1849 жылы Арада аталған батырлардан алынған. Мұнда 18‑шы ғасырда өлімге ұшырағандар естелігіне салынған Розалия шіркеуі тұрды, кейін 1896‑да қала 1848‑49 жылғы Азаттық соғыстың Сөрег шайқасының құрметіне ескерткіш бағанасын көтерді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін тағы бір ескерткіш бағанасы алаңға көтерілді, қаза болған 46‑шы пехоталық полк сегедегі құрбандарының естелігі ретінде. Мұнда Колоцвары бауырларының Айдаһар өлтіретін Әулие Георгий мүсінінің көшірмесі көрінеді, және 1997‑де Мелокко Миклош ашқан 1956 жылғы ескерткіш осында орналастырылды. Тарихи ескерткіштердің бұл ерекше тізбегі Батырының қақпасының орнын белгілеуді одан әрі ақталады.

Ескерткіштің тарихы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ескерткіш идеясы Клебельсберг Куно мәдениет министрінен, Дом алаңының бірлескенінің ойшысынан шыққан: «Мен сарай қақпасын емес, қала қақпасын салғым келеді, ол Гизелла (қазір Арадай қаза болғандардың алаңы) алаңының тынышсыздығын жабады… Шағын қаражатпен, шектеулі құралдармен әдемі нәрселерді жасау керек. Бұл қақпаны қала символы ретінде жасау керек, іштен жергілікті тұрғындарға, сырттан теміржолдан келетін қонақтарға...»

Каппаның құрылысын ойлау идеясы бастапқыда Клебельсберг Куноның ойы болды, ол Погань Мори́ц атақты сәулетшісіне 1930 жылы мұғалімдер интернаттарының кешені жобалау тапсырмасын берді. Тапсырма бойынша кешеннің міндеті – ғимараттың бір қанаты «Болдогассон» проспектінің Гизелла алаңына ашылатын ағысын жабу, сол арқылы оның қозғалысы үш арка астында кедергісіз өтетін болу. Жоба тез дайындалды, бірақ құрылыс жұмыстары 1935 жылы ғана басталды. Құрылыс басталғанда Сегед қаласының сол кездегі мэрі доктор Пальфи Йожеф Сегед «Бұл ерекше ғимарат Сегед қаласының батыр қайтыс болғандарының ескерткіші ретінде Батырлар қақпасы болсын» деп ұсынды. Погань Мори́ц қуана бұл жаңа функцияға сәйкес ғимаратты қайта жобалады, содан кейін сол кездегі мәдениет министрі Хоман Балинт өзгерістердің шығындарына келісім бергенде, қала өнер комиссиясы ұзақ кеңескен соң, Аба-Новак Вилмош суретшісіне фрескаларды жасау, ал Лёте Эва мүсіншісіне мүсіндерді жобалау және қиюды тапсырды. Батырлар қақпасы 1936 күзінде аяқталды, бірақ ресми ашылуы 1937 жылғы мамырдың 30‑ында, Батырлар еске алу күні, соның ішінде Хорти Миклош губернаторының қатысуымен өтті.

Ашылу рәсімі өткеннен екі он жыл өткен соң, соғыстың аяқталуынан кейін, «сол уақытқа дейін ең бастысы қайғыға, батырлық құрбандықтарға еске салу емес, керісінше — ірредіентизмнің мемлекет саяси деңгейіне көтерілуімен сәйкес, соғыстың жеңілісі үстіндегі әділдік тұжырымын білдіру, соғысқа шақыру» болды.

Ескерткіштің сипаттамасы

Ескерткіш, яғни қақпа құрылысы «Болдогассон» проспектінің басында орналасқан: бұрын салынған 2–4 нөмірлі DMKE сарайы (Оңтүстік Венгрияның Мажар Көмуәлет Ұйымының штаб ғимараты) және 1 нөмірлі проспектте – ескерткішпен бірге салынған – үш қабатты мұғалімдер интернаттарының блоктары арасында. Үш аркадан тұратын қақпа құрылысы да үш қабатты, алаңға қарайтын негізгі алдыңғы бетте ортасында қапталған, қалың қабырғалы, венгр корольдік гербімен безендірілген балкон, оның астында «Porta Heroum 1914–1918» жазуы бар (жылдар бастапқыда алдыңғы бетте болмаған, мүмкін герб пен корона түсірілген кезде қосылған; корона бүгінгі күнге дейін жоқ), балконмен бір сызықта 3‑3 жарты шеңберлі жабылатын француз терезелері, темір қылыштан жасалған кеудеге қорғаныс безендірілуі бар. Орта арканы «Hősi Halált Halt Hű Fiaink Emlékét Őrzi Az Élet» жазуы шекаралайды. Қақпаның оң және сол жағында тіректерде тірі және қайтыс болған сарбаздардың монументальды тас мүсіндері, Бірінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарына еске алу әскери мүсіндер (Лёте Эва, 1937) орналасқан. Негізгі алдыңғы беттің арқа жағында, проспектке қарайтын бетте де ортасында қалың қабырғалы балкон бар (кеңірек, екі есікті, бос герб панельі, бұрын негізгі бетте де көрінген, бірақ мұнда герб қалпына келтірілмеген), балконның безендіруінде де Porta Heroum жазуы (жылдарсыз). Балконды бір француз терезесі қоршап тұр. Орта арканы мұнда «Haladás Útja Dicső Múltból Diadalmas Jövőbe Vezet» жазуы шекаралайды (қазіргі емле бойынша). Қақпаның оң және сол жағында мүсіндерді ұстайтындарға ұқсас, бірақ тар тіректерде, үшінші қабатқа дейін созылатын, үлкен өлшемді ту ұстайтын таяқтар орналасқан. Екі жақтағы балкондардың төменгі бөлігінде шоққа қиылған қылыштардың барқытты өрнегі көрінеді.

Капу құрылымы жазық төбелі, ол қасындағы ғимараттардың шатыр қаңқаларының үстіне сәл жоғары тұрады. Шатырдың ортасында доп тәрізді көтерілген жерде бір-біріне қарсы екі ту ұстап тұратын тірек орналасқан, ал фасадтың бетімен салыстырғанда сәл ішке қарай. Қаптал аркаларында, кіші аркаларда бұрын үлкен өлшемді анти стильдегі қола ескерткіш шамдары болған. DMKE сарайының фасадын ескерткіш стиліне лайықты деп санамады, сондықтан оның құрылысында сецессиялық безендірулер жойылды, ашық түсті сграффитолары жабылды, содан кейін бүкіл ғимарат сұр түске боялды, бұл ескерткіштің негізгі түсі болып табылады.

Құрылыс жұмыстары Эрдейли Андраш және Ұлдары компаниясы, сондай-ақ Сегедтен шыққан сәулетші Оттовай Иштванның атына байланысты.