Bolha-hegyi Cave

Болха-хедьи жарық үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында, Биаторбадь елді мекенінде орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Болха-хедьи жарық үңгірі Биаторбадьтың шетінде, Бента бұлағының батыс жағында, Болха тауының шығысқа қараған бетінде орналасқан. Үңгірдің кірісін тек тікелей жақыннан ғана байқауға болады, себебі ол шөпті, сирек бұталы төбе беткейінің топырағындағы сопақша (диаметрі ең көбі 2 м) шөгіндінің түбінде ашылатын тар жарық. Үңгір кірісінің маңында, одан шамамен 50° бұрышта, 50 м жерде, төбе беткейінде кішкентай карьер орналасқан, ол Биаторбадьтан Шошкутқа апаратын жалпы жолдан да көрінеді.

Үңгірге жоғарыда аталған жалпы жолдың жанындағы балық аулау көліне қарай жеткен жөн. Балық аулау көлінде Бента бұлағынан өтіп, алғашқы мүмкіндікте солтүстікке бұрылып, содан кейін демалыс үйшіктерінің арасымен (көлікпен) мүмкін болғанша жүру керек. Көлікпен жүруге болатын жолдың соңынан бастап, өсімдікпен салыстырмалы түрде тығыз басылған бұрынғы бульдозер жолымен жаяу солтүстікке қарай жалғастыруға болады. Шамамен 350 м жүргеннен кейін оң жақтан (батыстан) жоғарыда айтылған кішкентай карьер көрінеді (дәлірек айтқанда, болжауға болады).

Қуыс сармат (орта миоцен) дәуіріне жататын әктаста (Тиньнье формациясы) орналасқан. Үңгірдің кірісі — жер бетіне дейін өрлеп шыққан жарық. Тар түсуден кейін өте тар бөлікпен өтіп, үңгірдің ішкі бөліктеріне жетуге болады. Бүкіл үңгір өте жарық сипатты. Соңына қарай салыстырмалы түрде кеңірек (шамамен 1,2 м) зал орналасқан, оның үлкен тас блоктарынан тұратын жалған табаны бар. Залдан кейін жарық бірнеше метрдің ішінде айтарлықтай жалпаяды. Үңгірдің табаны негізінен шаңды, бұл әк құмтасының салыстырмалы түрде оңай мұқалуына байланысты. Оңай жетуге болатын үңгір рұқсатсыз, негізгі спелеологиялық жабдықпен аралауға болады, бірақ кейбір жолдары өтпейді.

Ғылыми әдебиетте бұл үңгір алғаш рет 2004 жылы Болха-хедьи жарық үңгірі деп аталған. Сондай-ақ ол Болха-хедьи үңгірі (Kárpát, 1990) және Болха-хедьи жартас жарығы (Szabó, Szabó, 1989) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Будапешт барит спелеологтар тобының 1989 жылы жазған қолжазбасында топ мүшелерінің 1989 жылдың 1 сәуірінде Болха тауының батыс жартысында тектоникалық тектегі, бітеліп қалған кішкентай үңгір тапқаны айтылады. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы үңгір шамамен 3 м ұзын, шамамен 2,5 м терең және шамамен 40–50 см ені бар. Қуыстағы толтырма құм мен уатылған материалдан тұрады. Жарық екі бағытта да тарылады, төменге қарай екіге бөлінетін сияқты. Қуыста ыстық су тектес іздер табылмаған. Есепте Болха-хедьи жартас жарығының географиялық орналасуын көрсететін жоспар сызбасы бар. Қолжазбада үңгір кірісін көрсететін фотосурет те бар. Болха-хедьи жарық үңгірін 1990 жылы Сабо Золтан мен Вишньеи Жолт (Ахерон үңгір зерттеу секциясының екі мүшесі) өлшеген, содан кейін өлшеу деректерін пайдаланып, Болха-хедьи үңгірінің жоспар картасы, ұзына бойы қима картасы және 5 көлденең қима картасы дайындалған. Пайдалану үшін карта парағында солтүстік бағыты белгіленген жоспар картасында үңгірдегі 5 көлденең қиманың орналасуы көрінеді.

Ахерон үңгір зерттеу секциясының 1990 жылғы есебінде секцияның 1989 жылы биаторбадьлық Болха тауынан кішкентай жарық үңгірін тапқаны, оның сөзсіз жер беті шөгуі салдарынан ашылғаны айтылады. Үңгірдің (Болха-хедьи үңгірі) кірісі таудың шығыс бетінде орналасқан. Оның воронка тәрізді кірісі, үңгір ашылған кезде тек 2 м тереңдікте болған жарыққа жалғасады. Кішкентай жарықта бастапқыда қозғалу да қиын болған, өйткені бір бағытта қабырға топырақты толтырмадан тұрған, ал екінші бағытта жарық тарылған. Секция мүшелері табан деңгейін шамамен 2 м-ге түсірген, сол себепті жарық 4 м тереңдікке жеткен, ал оның қабырғалары бір-бірінен 1 м қашықтаған. Бұл бөлікті Шеренче (Сәттілік) шахтасы деп атаған. Шахтаның бір жартысында кішкентай тесік тапқан, екінші бағытта жарық 1 м ұзындыққа дейін шамамен 15 см ені болған, содан кейін кенеттен кеңейген. Оны кесіп кеңейтуге тырысқан, бірақ жер тар болып шыққан. Кесумен көп алға жылжымаған, бірақ жарықтың төмен қарай кеңейетінін байқаған, сол себепті табан деңгейін тереңдете түскен.

Тар бөліктен еңбектеп өтіп, олар кішкентай зал тапқан, оны Құпия зал деп атаған. Жоғары қарай тарылатын зал жер бетіне өте жақын келеді. Ол төменде 1 м тереңдіктегі шахтамен аяқталады. Оның табанын тас блоктары мен уатылған материал толтырады. Кішкентай тесікке тас тастап, үлкен тереңдікті анықтаған, сол себепті тесіктің жанында жұмысты жалғастырған, бірақ тарылуға байланысты алынған материалды тасымалдау баяу болған. Залды толығырақ тексергенде құламаның арасынан қараңғы саңылаудың контуры көрінген. Бұл ерекше болды, өйткені бұл сол кезге дейін белгілі бөлікке перпендикуляр болатын алғашқы жол еді. 1990 жылдың 2 маусымында қысқа бұзу жұмысымен ұзындығы 4 м жолға кірген. Мұнда қабырғалар барлық жерде сары, тегіс және ерітілген болған, ал төбе бұрын үңгірдің басқа бөліктерінде байқалмаған монолит жыныспен жабылған. Үңгірдің бұл бөлігін Ерітілген тармақ деп атаған. Мұнда ұқсас сипаттағы жолдар табылғандықтан, жұмысты осы жерде жалғастырған.

15 маусымда табан деңгейін жарты метрге түсірген. Жолдың соңғы нүктесі өте тар және оны монолит жыныс қабырғасы жауып тұр. Оң жақта тас ұзақ домалайтын тар жарық басталады, бірақ оны кесіп кеңейту мүмкін емес болып шыққан. Үңгірдегі әрі қарай өту мүмкіндіктерін қарастырып, Шеренче шахтасының кенеттен кеңеюі мен материалды тасымалдау мүмкіндіктеріне байланысты жұмысты шахтада жалғастыруға шешім қабылдаған. 29-31 шілде аралығында Болха тауында лагерьге орналасып, табан деңгейін түсіре бастаған, бірақ көп ұзамай үлкен тас блоктары шыққан. Тиісті құралдар болмағандықтан, күннің қалған бөлігін үңгірде салқындап өткізген, өйткені сыртта, жалаңаш тау беткейінде термометр кейде 40 °C-қа дейін көтерілген. Зерттеу барысында, егер жарық Шеренче шахтасында байқалғандай кеңейсе, соңғы нүктедегі жарықты жеңуге болады деп ойлаған. Бір адамдық жұмыс орнында жұмыс қарқынды жүрген, жарық та кеңейе берген.