Budai Sas-hegy Természetvédelmi Terület

Будай Сас-ге́й Табиғатты Қорғау Аймағы — Ду́на–Ипо́ли Ұлттық Парктің жұмыс аймағында орналасқан, 30 гектар ауданы бар, ұлттық маңызы бар табиғатты қорғау аймағы, ол Будапеште, Сас-ге́йде орналасқан. Көптеген қорғалатын және ерекше қорғалатын жануар және өсімдік түрлеріне үй болып, геологиялық құндылықтары және ерекше орналасуы арқасында қала ортасында тек тірі әлемге ғана емес, сонымен қатар келушілерге де шын мәнінде баспана болып табылады.

Ауданның қорғауы

Пешт-Буда, содан кейін 1873 жылдан кейін жылдам даму басталған Будапешттің кеңеюін көпшілік ұзақ уақыт бойы қуанышты процесс ретінде көрді. Жақсы жағдайдағы азаматтар ормандар, жеміс бақшалары және жайылымдар орнында виллалар салды, сонымен қатар өнеркәсіптік нысандар мен көлік қала маңындағы көптеген табиғи тіршілік орталарын жұтып алды. Кеңейіп келе жатқан тұрғын үй шеңбері Сас-ге́йдің айналасындағы шеңберді де тарылтты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде учаскелер таудың негізгі арқауын қамтыды. Үлгермеген негізгі шыңдар мен оңтүстік төбенің ауданы «қоғамдық бақ» рөлін алды, сондықтан ашық жерлердің ормандығы басталды. Бүгін біз оны ескерткіш ретінде көреміз, бірақ 20‑шы ғасырдың бірінші жартысында таудың толық урбанизациясы жақын мүмкіндік ретінде көрінді.

1780 жылдан 1940 жылға дейін тауда әртүрлі қарқындылықтағы, бірақ кең ауқымды зерттеулер жүргізілді. Зерттеушілер — жаңа өсімдік және жануар түрлерін сипаттаумен қатар — Будай тауларындағы кейбір бөліктерді қала кеңеюінен қорғау қажет екенін түсіне бастады. Алғаш рет Пэнзеш Анталь «Будапешт тірі әлемі» атты кітабында 1942 жылы «Сас-ге́йдің жоғарғы, тас және шөпті бөлігі» қорғаудың маңыздылығын көтерді, онда табылған табиғи құндылықтар: тас құрылымдары, доломит және шөптесін өсімдіктер, сондай-ақ постглиациалды‑ксеротерм сирек кездесетін жануарлар әлемі.

Он бес жылды толтыру керек болды, сол кезде Ұлттық Табиғатты Қорғау Кеңесі 985/1957 нөмірлі шешімімен 30 гектарлық «Sashegy» Табиғатты Қорғау Аймағын құрды. Шешімде жоғары қорғау белгілері, яғни астананың шетінде орналасқан аумақтың қоршауын, қатаң күзетін, ормандығын, мекенжайды қалпына келтіруін және барлық түрдегі пайдалану тыйымдарын енгізді. Орындалуы 1958 жылы басталды. Ұзақ уақыт бойы қарулы күзетшілер де тау үстінде болды.

Будай тауларындағы табиғи құндылықтарды қорғау тұрғысынан өте маңызды қадам болды, 1978 жылы Будай Табиғатты Қорғау Аймағы құрылды. Оның ауданы Sas-hegyi Табиғатты Қорғау Аймағының бірнеше есе үлкен, бірақ Будай табиғатты қорғау құндылықтары ішінде Sas-hegy ерекше маңызын сақтап қалды.

Режим өзгерісінен кейінгі онжылдықта табиғатты қорғау құқықтық реттеуі және институттық жүйесі өзгерді, және аумақта жаңа зиянкестер пайда болды. Тұрғын аймақтар арасындағы жасыл аймақтар, қоғамдық парктер, ит жүгіру алаңдарының азаюымен табиғатты қорғау аумақтарына халықтың қысымы артты. Өкінішке орай, Sas-hegy-де де заңсыз кіретіндердің саны артты. Иттерді серуендету, велосипед тебу және үнемі кедергі жасау себебінен бірнеше сирек жануар түрі аумақтан жоғалды. Келушілердің бір бөлігі бұл жерде тыйым салынғанын білетін, басқалары жақсы сеніммен аз ғана серуендеу аймақтың тіршілік иелеріне зиян келтірмейді деп ойлаған. Құрылған білім жолдарының қасында жаңа жолдар жасалды, бұл эрозияны бастан кешіртті, от жағу алаңдары құрылды. Маңызды аумақтар зақымданды, көптеген қорғалған құндылықтар қазіргі уақытта да жойылып жатыр.

Сондықтан Дунай–Иполий Ұлттық Паркі Басқармасы – табиғатты қорғау органы ретінде – жаңа заңнамаға сәйкес шешімінде 2003 жылы Сас-ге́йдің қорғалуын бекітті. Ауданның келушілеріне шектеу енгізілді, қонақтар тек белгіленген білім жолдары мен демалыс орындарын пайдалана алады.

2007 жылы Дунай–Иполий Ұлттық Паркі Басқармасы Еуропалық Одақтың INTERREG бағдарламасының қолдауын Сас-ге́й Табиғатты Қорғау Ауданының жаңартылуына, қорғауына және құндылықтарды көрсетуге алды. Жоба шеңберінде 2008 жылы көктемде, Сас-ге́й Табиғатты Қорғау Ауданының 50‑шы жылдығына орай, қонақ үйінде жаңа көрме салынды.

Сас-ге́й зерттеушілері

Balogh János

Borbás Vince

Boros Ádám

Janka Viktor

Kitaibel Pál

Pénzes Antal

Sadler József

Сас-ге́й маңындағы өзгерістер

Сас-ге́йді ғасырлар бойы табиғи орман жапқышы Будай тауларымен байланыстырып тұрған жоқ. Будайда тұратындар тек отын кесіп қана қоймай, II Ге́за патшалығы (1141–1162) кезінде де Будай қамалының маңындағы ормандарды жүзім егу үшін жойған. Алғашқы жүзімдер Обуда, Кис-Геллерт тауы және Сас-ге́йде болды. Бұл жерлерде ұзақ уақыт ақ шарап өсірілді. Түрік құлдығы жүзім мен шарап өндірісін тоқтатты, бірақ 17‑шы ғасырдың соңында түрікшілерден қашқан сербтер Будайда да Балқан қызыл шарап өндірісін таратуға кірісті. Ең танымал сорт – кадарка, ең жоғары сапалы шараптар Сас-ге́й, Геллерт тауы, Нап тауы, Рокуш тауы, Матьяш тауы, Семлё тауының күндізгі жағынан алынған. Барлық шарап аймағының атауы Сас-ге́йден шыққан. 1778 жылы Буда мен Пест маңындағы картаға сәйкес, Будай жағында Обудадан Розадомбо арқылы Бударш шекарасына дейін барлық жерде жүзімдер болған. Сас-ге́йде тек қ岩лы шыңдар жүзім егіндерінен ерекшеленіп тұратын.