Chaggallytepe Archaeological Monuments Complex

Чаққаллытепе ескерткіштер кешені — Шабран ауданы Айгүнлі ауылы аумағында, Баку-Құба магистральды жолының сол жағында орналасқан 5 табиғи төбеден тұратын ескерткіш. Ескерткіштер кешені Ерте қола дәуіріне жатады. Кешенге кіретін I Чаққаллытепе ескерткіші Самур-Дәвечи су каналы тартылған кезде қатты бүлінуге ұшыраған. Бір кездері ескерткіштің сол жағалауда қалған бөлігінде шағын аумақта Ж.Халилов барлау қазбаларын жүргізген. Ескерткіштер кешенінде 2016 жылдан бастап С.Ашуровтың басшылығымен ауқымды қазба жұмыстары жүргізілуде. I және II Чаққаллытепе қоныстарында кең көлемді зерттеулер жүргізіліп, III және IV Чаққаллытепе ескерткіштерінде барлау шурфтары салынды. Әр қоныстан алынған археологиялық материалдар бір-бірімен ұқсастық құрайды. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде қоныстардан Ерте қола дәуірі — «Күр-Араз» мәдениетінің ерекшеліктерін бойында бейнелейтін көптеген керамика бұйымдары, сүйек және тас құралдар табылды. Радиокөміртекті талдаулар нәтижесінде ескерткіште тұрмыстың біздің дәуірімізге дейінгі 2886-2476 жылдарды қамтығаны анықталды.

Құрылыс ерекшелігі

Әзербайжанның солтүстік-шығыс өңірлерінде зерттелген ескерткіштерде, әсіресе Шабран ауданы аумағындағы Чаққаллытепе ескерткіштерінде сәулет ерекшеліктерінің әртүрлілігі назар аудартады. Атап айтқанда, Чаққаллытепе көне қонысында жүргізілген зерттеулер кезінде жеңіл ағаш конструкциясы пайдаланылып салынған дөңгелек үйлер, бір немесе екі қатар шикі кірпіш іргетасы бар, үсті бағаналар үстіне орнатылған дөңгелек үйлер, өзен тастары мен сылақ аралас сәулет үлгісіне негізделген дөңгелек үйлер, жартылай қазба және толық қазба түріндегі үйлер кездеседі. I Чаққаллытепе қонысында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде мұнда жартылай қазба және сылақ үйлермен қатар, қабырғалары шикі кірпіштен салынған үйлер де болғаны анықталды.

Қоныстың үстіңгі қабаттарында негізінен жартылай қазба және қазба түріндегі құрылыстар кездеседі. Бұл үлгідегі үйлердің үсті ағаш бағаналардың арасын өру және сылау арқылы аяқталған. Қазба және жартылай қазба үйлердің айналасында және ішінде тазаланған ойықтар әдетте олардың жеңіл ағаш конструкциялы болғанын көрсетеді. Ескерткіште табылған бұл үлгідегі үйлер дөңгелек жоспарлы.

Ескерткіштің ең қызықты құрылыс қалдықтары кең диаметрлі, күмбез тәрізді төбемен аяқталатын қазба үйлер болып табылады. Бұл үлгідегі құрылыстар Күр-Араз мәдениетінің Әзербайжанның солтүстік-шығыс аудандары мен Дағыстан аумағын қамтитын жергілікті нұсқасы үшін тән. Бұл үлгідегі үйлер диаметрлерінің кеңдігімен назар аудартады. Алайда олардың нақты пішіні, кіреберісі және қызметі туралы нақты пікір жоқ. I Чаққаллытепеде тазаланған осындай пішіндегі бірнеше құрылыс кейбір болжамдар жасауға мүмкіндік береді. Қоныстың оңтүстік бөлігінде бір-бірінен әртүрлі деңгейде орналасқан төрт қазба құрылыс тазаланды. Олардың салыстырмалы түрде үстіде орналасқан біреуінің бір жағы бір қабат 4 қатар шикі кірпішпен өрілген түрде болған. Кірпіштердің қалыңдығы 9 см, ұзындығы 37 см, ені 20 см. 4 қатар кірпіш жалпы алғанда 40 см. Бұл үлгідегі үйлердің қабырғалары да, едендері де саз ерітіндісі қабатымен сыланған. Бұл қазбалардың диаметрлері шамамен 2,40, 2,50 және 3 м.

Төбенің солтүстік-батыс бөлігінде толық пішіні сақталған осындай қазба үй табылды. Үйдің ішкі бөлігі тазаланғанда басқа қазба үйлердегідей үстіңгі қабаттарда көптеген ірі көлемді тастар және шамамен солармен бір деңгейде шикі кірпіш қалдықтары тазаланды. Бұзылған кірпіштердің біреуінің ені шамамен 22,5 см. Кірпіштің құрамына сабан, өсімдік қалдықтары қосылған саздан, арнайы қалып пайдаланылып кесілген. Дөңгелек қазба үйдің қабырғасы жоғары қарай сәл тарылады. Кейбір бөліктерде бұл тарылу байқалмайтын мөлшерде. Диаметрі үйдің едендерінде 320 см, сақталған бөлігінің биіктігі 160 см. Үйдің қабырғалары мен еденi жақсы сыланған. Үйдің еденінде екеуі солтүстікте, екеуі оңтүстікте болатын, бір-бірінен дерлік бірдей қашықтықта 4 бағана орны қазылған. Олардың диаметрлері 40-45 см, тереңдіктері 45-50 см аралығында. Оңтүстік-шығыстағы бағана орнынан солтүстік-шығысқа қарай диаметрі 38 см, тереңдігі 42 см болатын тағы бір шұңқыр тазаланды. Бұл шұңқыр, ең ықтимал, көмекші бағананың орны. Немесе осы бөліктегі екі бағананың арасынан баспалдақтар жасалып, үйге кіреберіс қамтамасыз етілген. Оңтүстік жағындағы бағаналардың тік бағытта қабырға бойымен іздері сақталған.

Кірпіштен қаланған құрылыстар I Чаққаллытепе қонысында қазба және жартылай қазбалардан кейін сан жағынан екінші орынды алады, олардың тек екеуі төртбұрышты пішінде, қалғандары дөңгелек. Дөңгелек жоспарда шикі кірпіштен салынған үйлердің біреуінің қабырғалары шикі кірпіштен құрылған. Үй салу үшін шұңқыр қазылып, содан кейін қабырғалар бір қатар кірпішпен өрілген. Солтүстік-шығыс жағында қабырғаның 19 қатар кірпіш қатары сақталған. Бұл бөлікте биіктік 184 см. Кірпіштердің ұзындығы 38-44 см аралығында өзгереді, қалыңдығы 12 см. Кірпіштердің дерлік барлығының бірдей өлшемде болуы олардың арнайы қалыпта кесілгенін көрсетеді. Биіктігі 125 см болатын үйдің оңтүстік-шығыс қабырғасында 12 қатар шикі кірпіш сақталған. Үйдің диаметрі еденде 245 см, еденi жақсы сыланған. Қабырғасы шикі кірпіштен салынған тағы бір дөңгелек жоспарлы үйдің кірпіштерінің өлшемі 30X40, 30X33 см. Қабырғаның үстінде екеуінің диаметрі 12, біреуінің 15 см болатын 3 бағана орны тазаланды. Үйдің батыс қабырғасынан ішкі жағында ұзындығы 217,5 см болатын және үйдің қабырғасына жалғасқан тағы бір қабырға байқалады. Ол сөре ретінде пайдаланылған болуы мүмкін.

I Чаққаллытепе қонысында аз да болса, сылақ қабырғалы құрылыстар да кездеседі. Ескерткіштен табылған осындай дөңгелек құрылыстардың біреуінің көп бөлігі тозған, қабырғасының тек ішкі жағынан пішінін байқауға болады. Диаметрі шамамен 3 м. Үйдің еденi қалың саз ерітіндісі қабатымен сыланған. Көрінгендей, еден пайдалануға жарамсыз болғанда оны қайта қалпына келтірген. Бұл факт бұл үлгідегі үйлерде ұзақ мерзімді тұрғылықтылықтан да хабар береді.