Eper-hegyi Cave

Эпер-хедьи-оду (Eper-hegyi-odú) — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Вертеш тауында, Вертешшомло елді мекенінде орналасқан барлаңдардың бірі.

Сипаттамасы

Барлаң Вертешшомло елді мекенінің шет аумағында орналасқан. Эпер-хедьи-оду Вертешшомлодан батысқа қарай, шамамен 2 км жерде көтерілетін Эпер-хедь тауының солтүстік-шығыс беткейінде, теңіз деңгейінен 260 м биіктікте ашылады. Оған Эпер-хедь тауы мен одан солтүстік-шығыста орналасқан Кё-хедь тауының арасындағы аңғарда жүретін, жанында ÁFOR тақталарымен белгіленген, жерге төселген құбыр желісі бар жер жолмен жетуге болады. 131 нөмірлі тақта тұсында (шығыстағы асфальт жолдан шамамен 350 м жерде) жер жолдан оңтүстікке қарай бұрылып, тар, шатқал тәрізді аңғарға түсу керек. Аңғардың арғы бетінде биік, жақсы көрінетін жартас қабырғасы бар. Барлаңның кіреберісі одан солға (оңтүстік-шығысқа), шамамен 30 м жерде, шатқал жиегінен шамамен 6 м төменде орналасқан. Туристік карталарда барлаң орны барлаң белгісімен және атауымен көрсетілген. Барлаңның 3 м ені, 1,7 м биіктігі, табиғи сипатты, доғалы, көлденең бағытта орналасқан кіреберісі жартас шығысының түбінде орналасқан.

Толық өлшенген барлаң 2,4 м ұзын, 1,5 м тік көлемді, 1,5 м биік, 0 м терең және 2 м көлденең көлемді. Қуыс триас доломитінде созылып жатыр. Ол коррозия мен аяз әсерінен тас бөлшектену салдарынан пайда болған жалғыз қуыстан тұрады. Оның қабырғалары брекчияланған, жарылған. Барлаң қабырғаларында кейбір айтарлықтай емес өлшемдегі бұршақтастар көрінеді. Табанын тас сынықтары мен құрғақ жапырақ жауып тұр. Оның кезеңдік пайдаланылуын барлаңда орналасқан, орындық қызметін атқаратын ағаш діңі көрсетеді. Қиын өтуге болатын (тік) жерде орналасқан, көше киімімен оңай өтуге болатын барлаңды көру үшін рұқсат пен жарықтандыру құралы қажет емес.

Барлаң алғаш рет 2003 жылы Эпер-хедьи-оду деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Ákoska 7.sz.-barlang (Эгри, 2003), Eper-hegyi-odu (Берталан, 1976), Eper-hegyi odú (Кордош, 1984), Eper-hegyi–odú (Кочиш, 1975), Szárazér-völgyi-kőfülke (Хорват, 1969), Szárazérvölgyi-kőfülke (Эгри, 2003), Szárazérvölgyi kőfülke (Берталан, 1976), Szarvas-kúti-barlang (Эгри, 2003) және Szarvaskúti barlang (Кордош, 1984) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1962 жылы шыққан «Барлаңдар әлемі» атты кітапта Вертеш тауындағы Саразер-вёльд аңғарында кішкентай барлаң бар екені айтылады. 1969 жылдың қарашасында Мате Йожеф (Ференцварош табиғат достары спорт клубының барлаң зерттеу тобының мүшесі) Вертеш тауында орналасқан Саразер-вёльди-кёфюлке атты барлаңды өлшеді.

Кочиш Антал жазған, 1975 жылы шыққан басылымда Эпер-хедьи-одудың кіреберісі Сарваш-кут бұлағынан солтүстік-батысқа қарай 1500 м жерде, Кёрнье бұлағының шатқалды аңғарының батыс жағында, аңғар табанынан шамамен 15 м жоғары, жарылған әктас қабырғасында орналасқаны айтылады. 2 м ұзын, 3,5 м ені және 1,9 м биіктігі бар барлаңның толтырмасы тас сынықтары мен гумустен тұрады. Ыдырап жатқан қуыстың қабырғаларында алуан түрлі балдыр мен қыналар колониясы көрінеді. Басылымдағы карта қосымшасында Эпер-хедьи-одудың географиялық орналасуы көрсетілген. Картада барлаң 31 нөмірімен белгіленген.

1976 жылы аяқталған «Венгрия барлаңдарының тізілімі» атты қолжазбада Вертеш тауында, Вертешшомлода Саразервёльди кёфюлке (Сарвашкути-барлаң, Эпер-хедьи-оду) орналасқаны жазылған. Барлаң Вертешшомло шіркеуінен шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 3150 м жерде, Саразер-вёльд аңғарының бастау аймағында, Сарваш-кут бұлағынан солтүстік-батысқа қарай 450 м жерде, аңғардың батыс жартысында орналасқан. Барлаң кіреберісі теңіз деңгейінен 297 м биіктікте. Коррозиялық және бөлшектену нәтижесінде пайда болған тас қуыс 6,5 м ұзын және 1 м биік. Қолжазбаның барлаңды таныстыратын бөлігі 3 әдеби еңбек негізінде жазылған.

Алба Регия барлаң зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасы бойынша, Эпер-хедьи-оду Кочиш Антал жазған басылымда 31 нөмірлі барлаң болып саналады. Басылымда сипатталған деректер топ тапқан барлаңның деректерімен сәйкес келеді. Вертеш тауының туристік картасында (1978) барлаңның орны Эпер-хедьи-оду деген атпен белгіленген, бірақ шын мәнінде ол белгіленген жерде емес. Барлаң картада белгіленген жерден 105°-та, 550 м жерде орналасқан. Барлаң OKTH барлаң тізілімінде, онда Вертеш тауы барлаңдарының арасында 33 нөмірлі барлаң ретінде мына атаулармен көрсетілген: Саразервёльди кёфюлке, Сарвашкути-барлаң, Эпер-хедьи-оду. Тізілімде аталған географиялық орын Эпер-хедьи-одудың географиялық орнымен сәйкес келмейді, әрі тізілімдегі 6,5 м ұзындық та Эпер-хедьи-одуға тиесілі емес. Осыған сай, не сол маңда топ әлі тапмаған тағы бір барлаң болуы керек, не деректер дәл емес.

Эпер-хедьи-оду Вертешшомло шетінде (Комаром уезі), Эпер-хедь тауының шыңынан (313 м) солтүстік-шығысқа қарай, шамамен 200 м жерде, шамамен теңіз деңгейінен 250 м биіктікте орналасқан. Оған жету жолы: Кёрнебанья-фельшетелептен Витами танаптары арқылы өтіп, Эпер-хедь тауы мен одан солтүстік-шығыста орналасқан Кё-хедь тауының арасындағы аңғарға қарай жүру керек. Аңғардың шығыс жиегімен жер жолмен жалғастыру керек, оның жанында ÁFOR тақталарымен белгіленген, жерге төселген құбыр желісі бар. Орман шетінен шамамен 300 м жерде жол жанындағы аңғар тарылып, жартасты шатқалға айналады. Осы жерде аңғар табанына түсіп, аңғардың батыс жағында, шамамен 20 м биіктікте жарылған әктас қабырғасындағы барлаңды табуға болады. Жарты шеңбер пішінді барлаң кіреберісі 3,3 м ені және 1,5 м биіктігі. Жапырақсыз кезеңде барлаң кіреберісі жоғарыда аталған жолдан да жақсы көрінеді. Коррозиялық және бөлшектену нәтижесінде пайда болған тас қуыс 2,4 м ұзын. Толтырмасы тас сынықтары мен гумустен тұрады. Қабырғасында балдыр мен қына колониялары бар. Гёнцёл Имре осы шамалы маңызы бар қуысты көрсете алады, оны әрі қарай зерттеудің қажеті жоқ.