Sárkány-lyuk-völgyi Cave

Шаркань-люк-волди үңгіршігі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Гантта жатқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Гантқа қарасты жерде, орманда орналасқан. Шаркань-люк-волди аңғарының батыс жағында, жолдан шамамен 15 м салыстырмалы биіктікте, тығыз бұталармен, бұтақтармен басылған беткейде, шағын жартас шығыңқысында, теңіз деңгейінен 311 м биіктікте Шаркань-люк-волди үңгіршігінің кіреберісі орналасқан. Оған Вереcкозмадан Фани аңғарына апаратын асфальт жолдың бойында (жолдың сол жағында) орналасқан Хирци ескерткішінен басталатын жолмен, шамамен 1200 м жүріп жетуге болады. Бұрынғы алаңқайдың қайта өсіп кетуіне байланысты кіреберісі жолдан көрінбейді. Шығысқа қараған кіреберісі табиғи сипатта, үшбұрыш пішінде, ені 3,1 м, биіктігі 1,8 м және көлденең өсті бағытта. Турист карталарында үңгірдің орны үңгір белгісімен және атауымен көрсетілген. Шаркань-люк-волди үңгіршігінен солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 60 м жерде, шамамен 10 м биігірек Шаркань-люк-волди №2 үңгірінің кіреберісі орналасқан.

Шаркань-люк-волди үңгіршігі триас доломитінде пайда болған. Ол жыныстың қабатталуы бойымен, үсу нәтижесінде қалыптасқан, табаны көлденең, кішкентай жалғыз қуыстан тұрады. Толтырылымы аздаған тас сынықтары мен шаңнан тұрады. Оның кіреберісінде папоротник және басқа да шағын шөптесін өсімдіктер өседі. Қиын өтетін (тік) жерден жетуге болатын, көше киімімен еркін аралауға болатын үңгірді қарау үшін рұқсат қажет емес.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 2003 жылы Шаркань-люк-волди үңгіршігі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Sárkány-lyuk-völgyi 1. sz. odú (Kordos 1984), Sárkány-lyuk-völgyi-odu (Alba Regia Barlangkutató Csoport 1979), Sárkánylyuk-völgyi-odú (Egri 2003), Sárkánylyuk-völgyi odú (Béni, Viszló 1996) және Sárkány-lyuk-völgyi–odú (Kocsis 1975) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Кочиш Антал жазған, 1975 жылы шыққан басылымда Шаркань-люк-волди үңгіршігіне Хирци ескерткішінен Шаркань-люк-волди аңғарына апаратын, жасыл белгісі бар турист жолымен 1150 м жүргеннен кейін жетуге болатыны жазылған. Үңгіршіктің кіреберісі аңғардың батыс жағында, 10 м салыстырмалы биіктікте, қабатты доломит жартасында ашылады. Үңгірдің ұзындығы 2,5 м, биіктігі 1,5 м, ал сыртқы ені 3,5 м. Ол ішке қарай 1 м-ге дейін тарылады, ал биіктігі 0,5 м-ге дейін кемиді. Қабатты бөліну үңгір қабырғасының үгілуі арқылы үңгіршіктің пайда болуына әкелген. Онда қына колониялары, жасыл балдырлар, жәндіктер мен өрмекшілер кездеседі. Басылымдағы карта қосымшасында Шаркань-люк-волди үңгіршігінің географиялық орналасуы көрсетілген. Картада үңгір 22 нөмірімен белгіленген.

Alba Regia үңгір зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасына сәйкес, Шаркань-люк-волди үңгіршігінің (S1) Кочиш Антал жазған басылымдағы атауы Sárkány-lyuk-völgyi-odu, ал нөмірі 22. Үңгір Гантта (Фейер уезі, Мор ауданы) орналасқан. Вертешкозмадан Фани аңғарына апаратын шаруашылық жолдың бойындағы Хирци ескерткішінен басталатын Шаркань-люк-волди аңғарының батыс жағында, ескерткіштен 1150 м жерде, теңіз деңгейінен 300 м биіктікте қуыс орналасқан. Оның жақсы көрінетін кіреберісі ашық, тік аңғар беткейінің жартастарында, аңғар табанынан шамамен 15 м жоғары ашылады. Жергілікті маңызы бар қуысты Сольга Ференц көрсете алады. Шығысқа қараған кіреберісі үшбұрыш пішінде, биіктігі 1,6 м және ені 3,5 м. Табаны көлденең шағын жартас ойығы кейде дымқыл болады. Оны құрайтын жыныс — жату бағыты 340°/24° болатын қабатты триас доломиті. Толтырылымы бірнеше үлкен тас кесегінен, аздаған тас сынықтары мен ұнтақтан тұрады. Жалғыз қуыстан тұратын үңгірдің оң жақ бөлігі сәл ішке қарай еніп кеткен, бірақ оның сол жақ бөлігіне қарағанда аласа әрі тар.

Ол қабат беттерінің бағытына сәйкес, үсу мен үгілу нәтижесінде пайда болған. Төбесінің алдыңғы бөлігінде жаңбырлы уақытта қарқынды тамшылау, ал қыста мұз сүңгілері байқалады. Оның жұқа толтырылымы аздаған органикалық қалдықтан тұрады. Онда от жағу іздері мен күйелі қабырғалар бар. Топ қуыстан екі жарық сынығы (шахта?) тапты. Іздерге қарағанда, онда муфлондар да кездеседі. Оның жарықтарында көптеген қыш қоңыздары бар, ал сол жақтағы түлкі інінде кішкентай жануар мекен етеді. Өсімдіктері: ұлутамыр (чистотел), қалақай, жабайы қияқ, мүктер мен қыналар. Ол кіреберіс қимасында ең кең, мұнда ені 3,5 м. Дәл осы жерде ол ең биік (1,6 м). Оң жақ бөлігі 2,6 м-ге дейін тереңдейді. Қуысты әрі қарай зерттеудің қажеті жоқ. Топ үңгірдің түсірілімін, фотоға түсіруін және сипаттамасын қуысқа барған кезде, 1979 жылғы 18 ақпанда жүргізді. Топ Шаркань-люк-волди №2 үңгірін Шаркань-люк-волди үңгіршігін іздеу барысында тапты. Шаркань-люк-волди №2 үңгірі Шаркань-люк-волди үңгіршігінен солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай, одан биігірек, шамамен 50 м жерде жатыр.

Қолжазбаға Шаркань-люк-волди үңгіршігінің жоспар картасы мен екі қима картасы, сондай-ақ кіреберіс сызбасы енгізілген. Карталар мен сызба үңгірді 1:100 масштабында бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта парағында солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында үңгірдегі екі қиманың орналасуы көрсетілген. Карталарды жасау үшін үңгірді Сольга Ференц, Гёнцёл Имренэ, Кёкень Карой және Зентаи Ференц 1979 жылғы 18 ақпанда түсірді. Карталарды осы түсірілімді пайдаланып 1979 жылғы 23 ақпанда Сольга Ференц сызды. Қолжазбада Фани аңғарының картасы (шамамен 1:10 000 масштабта) көрсетілген. Картада солтүстік бағыты белгіленген. Картада Шаркань-люк-волди үңгіршігінің (картада: S1) географиялық орналасуы байқалады. Қолжазбада үңгірді көрсететін үш фотосурет бар. Бірінші фотосуретте үңгірге апаратын жол, екіншісінде үңгірдің кіреберісі, ал үшіншісінде үңгір кіреберісінен көрінетін көрініс (Шаркань-люк-волди аңғары) бейнеленген. Фотосуреттерді Зентаи Ференц түсірген.