Várgesztesi Pothole

Варгестеши-жомболь (Várgesztesi-zsomboly) — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Вертеш тауында, Варгестеш елді мекенінде орналасқан барлаңдардың бірі.

Сипаттамасы

Барлаң Вертеш тауының орталық бөлігінде, Варгестештің шет аумағында орналасқан. Оған Варгестештің басындағы көлден бастап, Ұлттық көк маршрут белгісін бойлай жүріп, алыстан да көрінетін жартас қабырғаларына жеткенде солға бұрылып, шамамен 300 м жүру арқылы жетуге болады. Барлаңның кіреберіс алаңы орманда орналасқан және ол айтарлықтай үлкен опырылым болып табылады. Кең кіреберіс алаңы, сөзсіз, үлкен барлаң залының опырылуынан пайда болған. Опырылымнан тік беткейден төмен түсу арқылы барлаңбетіне жетуге болады. Барлаңбет 12 м ені, 3,5 м биіктігі, табиғи сипатты, доғалы пішінді, көлденең бағытта орналасқан.

Барлаң эоцен әктасында қалыптасқан. Кіреберістен кейін бірнеше қысқа еңбектеу жолы жалғасады. Оның толтырмасы орман топырағынан, гумустен және едәуір көп тас сынықтарынан тұрады. Оның қазіргі пішінін беткейлік әсерлер (аяз әсерінен тас бөлшектену) қалыптастырды, сондықтан оның бастапқы формасы жойылған. Барлаң 12 м ұзын, 4 м тік көлемді, 1 м терең және 3 м биік. Барлаңда айтарлықтай тіршілік іздері байқалмайды. Тек кейбір жәндіктер, көбіне маса мен өрмекші кездеседі. Оңай жетуге болатын қуысты аралау үшін негізгі барлаң жабдығын пайдалану қажет емес, рұқсат та керек емес.

Барлаң алғаш рет 1990 жылы Варгестеши-жомболь деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Hideg-lyuk (Полачек, 2003), Jégverem-barlang (Полачек, 2003), Várgesztesi-szakadék (Кочиш, 2006) және Várgesztesi szakadék (Полачек, 2003) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1990 жылдың 1 қыркүйегінде Имре Габор мен Полачек Жольт (Кюлкер СК клубының екі мүшесі) барлаңды өлшеп, кейін осы өлшеу негізінде Полачек Жольт Варгестеши-жомболдің (Вертеш тауы) жоспар картасы мен ұзына бойы қима картасын құрастырды. Карталар 1:200 (немесе 1:100) масштабта барлаңды бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта бетінде солтүстік бағыты белгіленген. Өлшеу бойынша барлаң 15 м ұзын және 8 м терең.

Кюлкер СК барлаң зерттеу тобының 1990 жылғы есебі бойынша Варгестеши-жомболь варгестеш тас карьерлерінің батыс шетінен шамамен 200 м жерде орналасқан. Опырылымның диаметрі шамамен 15 м, тереңдігі 6–8 м. Бір жағын тұтас жартас шектейді. Қуыс, сөзсіз, барлаң залының опырылуынан пайда болған. Онда тас қазылған болуы да мүмкін. Оның одан әрі жалғасатын жолдары толтырылып, сөзсіз опырылған. Белгілі бөліктері тегіс, толтырылған. Шамамен 13 м ұзындыққа дейін белгілі барлаң қуыстары опырылымның оңтүстік жағында, оның төменгі бөлігінде орналасқан. Қуыс нуммулиттер мен басқа да макрофаунасы бар эоцен әктасында пайда болған. Аккумуляция көп болғандықтан, онда ашу жұмысын жүргізу орынсыз. Оның тіршілік әлемі елеусіз. Барлаңның карта- және фотоқұжаттамасы дайын. Барлаңның фотоқұжаттамасын Полачек Жольт дайындаған. Қолжазбада Варгестеши-жомболдің географиялық орналасуын көрсететін екі карта бөлігі бар. Есепке барлаңның 1990 жылы жасалған карталары енгізілген.

2003 жылы Кочиш Акош пен Полачек Жольт барлаңды өлшеп, сол жылы, өлшеу негізінде Полачек Жольт Варгестеши-жомболдің (4522/20) жоспар картасы мен екі ұзына бойы қима картасын құрастырды. Карталар 1:100 масштабта барлаңды бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта бетінде солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында екі қиманың барлаңдағы орналасуы көрсетілген.

Барлаңның 2003 жылдың 3 желтоқсанында кадастрлық негізгі мәліметтер жинау негізінде жасалған тіркеу парағы бойынша, 4522-20 барлаң кадастрлық нөмірлі Варгестеши-жомболь (Várgesztesi szakadék, Hideg-lyuk, Jégverem-barlang) Вертеш тауындағы Варгестеште (Комаром-Эстергом уезі) орналасқан. Тау беткейіндегі орманда барлаңның 12 м ені, 3,5 м биіктігі, табиғи сипатты, доғалы пішінді, көлденең бағытта орналасқан кіреберісі бар. Толық өлшенген барлаң 12 м ұзын, 5 м тік көлемді, 3,5 м биік, 0 м терең және 5 м көлденең көлемді. Қуыс эоцен әктасында (Сёци әктас формациясы?) созылып жатыр. Барлаңның қалыптасуын тектоника дайындаған. Қуыс тектоника мен опырылым салдарынан пайда болған.

Қарапайым пішінді барлаңның табаны еңіс, тән қима түрі — опырылған барлаң қуысы, ал ішкі бөлігінде — жарық. Кейінгі тас бөлшектену салдарынан ірі морфологиялық формаларды тануға болмайды. Кіші морфологиялық формалары: бұрышты формалар, аяз әсерінен пайда болған формалар. Оның бейорганикалық, жергілікті пайда болған толтырмасы тас сынықтарынан тұрады. Барлаң табанын топырақ, гумус құрайды. Кіреберіске жақын жерде шағын мүк колониялары кездеседі. Қоршаған тау жынысында эоцен нуммулиттері бар. Онда (кезеңдік) тамшылаған сулар кездесуі мүмкін. Барлаңның көлемі мен сипатына байланысты онда беткейлік температура жағдайлары әсер етеді. Жергілікті тұрғындар қуысты ертеден бері біледі. Барлаң алғаш рет Татабаняаи барлаң зерттеу қоғамының 1991 жылғы жылнамасында жазбаша түрде аталды. Іс жүзінде тиілмеген барлаңның табаны да іс жүзінде тиілмеген.

Барлаңға жартас қабырғаларының түбінде, орманда, алдымен белгіленген, кейін белгіленбеген жолмен жетуге болады. Рұқсатсыз аралауға болатын барлаңды аралау үшін негізгі барлаң жабдығын пайдалану қажет емес. Барлаңды аралау кезінде оның толтырмасы шаң тәрізді құрғақ болды. Құқықтық мәртебесі: 1961 жылғы 18-жарлық негізінде қорғалады. Жауапты табиғат қорғау органы: Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасы. Мүлік иесі: Венгр мемлекеттік қазынашылығы АҚ. Беткейінің жергілікті (муниципалдық деңгейдегі) қорғауы бар. Барлаң кіреберісі мемлекеттік меншіктегі орман шаруашылығының қарамағында (Вертеши орман және ағаш өнеркәсібі АҚ). Беткей аумағының шаруашылық сипаты — орман. Байланысты құжаттар: барлаң картасы (масштабы 1:100), сипаттама, барлаң кіреберісінің фотосуреті.