Fáni-völgyi No 6 Cave

Фани алқабының 6-шы қуысы — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Вертеш тауларында, Шарда орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Шардың сыртқы аумағында, Вертеш табиғи паркінің қатаң қорғалатын аумағында, орманда орналасқан. Фани алқабының шығыс шетін жабатын шлагбаумнан жолмен батысқа қарай шамамен 300 м жүргенде, алқаптың солтүстік жағында, теңіз деңгейінен 254 м биіктікте, жолдан шамамен 20 м салыстырмалы биіктікте үңгірдің кіреберісі бар. Салыстырмалы түрде үлкен, ені 2,3 м, биіктігі 2,6 м, табиғи сипатты, доға тәрізді, көлденең өсті кіреберісі жартас қабырғада шамамен 3 м биіктікте жатыр. Туристік карталарда үңгірдің орны үңгір белгісімен және атауымен белгіленген.

Үңгір бір көлденең, туннель тәрізді қималы қуыстан тұрады. Қоршаған жынысы — қалың қабатты триас негізгі доломиті. Қуыс аязды жыныс үгілуі мен коррозиядан пайда болған. Қабырғаларында, төбесінде көптеген жерлерде әдемі еру пішіндері, күмбезшелер, коррозиялық тесіктер пайда болған. Онда бірнеше шағын бұршақ тас та көрінеді. Түбі тұтас жартас, оны қарашірік, жапырақ және жыныс үгіндісі жұқа жауып жатыр. Оны тұрақты пайдаланғанын ішіндегі жаңа ошақ қалдығы, қабырғалардағы күйе іздері, жазулар және біраз қоқыс көрсетеді. Үңгірде муфлондардың ізі де кездеседі. Жүруге қиын (тік) жерлермен жететін, көшедегі киіммен оңай жүруге болатын үңгірді көру үшін рұқсат қажет емес.

1979 жылы әдебиетте үңгір алғаш рет Фани алқабының 6-шы қуысы деп аталды. Үңгір әдебиетте Фани алқабының 6-шы үңгірі (Egri 2003), Фани алқабының 6-шы қуысы (Bertalan 1976), Фани алқабы үңгірі (Kordos 1984) және Фани алқабы–үңгірі (Kocsis 1975) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1962 жылы шыққан «Үңгірлер әлемі» кітабына сәйкес, Вертеш тауларындағы Фани алқабында, бұлақтан 10–12 м жоғары шағын үңгірлер бар. Ференцварош табиғат сүйер спорт клубының Үңгір зерттеу тобының ауыспалы мүшелерінен тұратын бір тобы, оны Хорват Янош басқарды, 1968 жылы Вертеш тауларын аралауды және тауындағы үңгірлерді үш жазықтықты өлшеуді жалғастырды. Бұл топ Фани алқабында ішінара бұрыннан белгілі тоғыз жартас қуысын (I–IX деп белгіленген) өлшеді. FTSK Үңгір зерттеу тобының 1969 жылғы есебіне сәйкес, Хорват Янош 1968 жылғы көктемгі-күзгі үңгір өлшеулерін пайдаланып, 1969 жылы Фани алқабының (Вертеш тауы) 9 қуысының картасын жасады. Карталарда үңгірлер 1:100 масштабта көрсетілген.

Кочиш Антал жазып, 1975 жылы жарық көрген басылымда Фани алқабы–үңгірі (Фани алқабының 6-шы қуысы) мен Фани алқабы–ойық қатары (Фани алқабының 7-ші қуысы, Фани алқабының 8-ші қуысы) бір алқап беткейінде орналасқаны жазылған. Фани алқабының 6-шы қуысының кіреберісі ойық қатардан оңтүстік-шығысқа қарай 30 м жерде, сәл төменірек, негізінен тұтас доломит жартас қабырғада 3 м биіктікте. Дұрыс қалыптасқан, үңгір типті қуыстың ұзындығы 5,5 м, ені 2,6–4 м, ал биіктігі 1,6–2,2 м аралығында өзгереді. Үңгір қабырғасы қабат-қабат жарықшақты, онда карст суының сүзілуі және тесіп коррозияланған өзгерістер бар. Қуыста балдыр колониялары, жәндіктер және өрмекшітәрізділер кездеседі. Басылымдағы карта қосымшасында Фани алқабының 6-шы қуысының географиялық орналасуы көрінеді. Картада үңгір 26 санымен белгіленген.

1976 жылы аяқталған «Венгрия үңгірлерінің тізімі» қолжазбасында Вертеш тауларында, Шарда Фани алқабының 6-шы қуысы орналасқаны жазылған. Үңгірдің кіреберісі Шарға қарай жүретін сары белгілі туристік соқпақтың бұрылысынан 310° бағытта, шамамен 750 м жерде орналасқан. Алқаптың солтүстік-шығыс жартастарында үңгірдің дерлік жарты шеңбер тәрізді кіреберісі бар. Үңгірдің ұзындығы 5,5 м, ені 3,7 м және биіктігі 2,3 м. Кең кіреберісті, екіге кесілген жұмыртқа пішінді үңгірдің жарты шар тәрізді, еріген жыныс қабырғалары бар. Қолжазбаның үңгірді таныстыратын бөлігі 1 әдеби шығарма негізінде жазылған.

Alba Regia үңгір зерттеу тобы 1979 жылы жасаған қолжазбаға сәйкес, Фани алқабының 6-шы қуысы (F6) OKTH үңгір тізімінде, онда Вертеш тауларының үңгірлері арасында 15-ші үңгір ретінде, жоғарыдағы атаумен сипатталған. Кочиш Антал жазған басылымда Фани алқабы–үңгірі үңгірдің аты және 26 — оның нөмірі. Хорват Янош спелеографиялық далалық есепте қуысты сипаттаған. Үңгір Шардың шетінде (Фейер комитаты, Бичке ауданы) орналасқан. Үңгірге Фани алқабының солтүстік-батыс шетіндегі жол тармақталған жерден өндірістік жолмен 1,1 км жүріп жетуге болады. Үңгір алқаптың солтүстік-шығыс жағында, теңіз деңгейінен 240 м биіктікте, алқап түбінен шамамен 20 м жоғарыда жатыр. Негізінен тұтас жартас қабырғада 3 м биіктікте ені 2,3 м және биіктігі 2 м үңгір кіреберісі бар. Кіреберістің астында екі кішкентай ағаш өскен.

Көлденең, құрғақ және кең жартас қуысының қоршаған жынысы — еңісі 360°/22° қалың қабатты триас негізгі доломиті. Жыныс сынықтары бойымен брекчиялы құрылымды. Бірнеше тас бөлшегінен, қарашіріктен тұратын толтырмасы, ықтимал, жұқа. Кейде су сынықтары бойымен сүзіледі. Негізінен қабат жазықтықтары бойымен қос сынудың, аязды үгілудің, тозудың және кейінгі коррозияның салдарынан пайда болған. Коррозиялық тектес шағын тесіктер, әдемі иілген, қазан тәрізді, тегіс еріген жарты пішіндер байқалады. Үңгірде бірнеше бұршақ тас және қызғылт-қызылдау қабырға бөліктері көрінеді. Түбінде ескі және жаңа от жағу іздері де кездеседі, ал қабырғаларында оқуға келмейтін жазу іздері байқалады. Үңгірде кей жерлерде балдырлану бар. Жергілікті маңызы бар қуыс бірнеше адамға жағымды түнеу орны ретінде жарайды. Үңгірдің көлденең ауқымы 5,6 м, ал биіктігі 2,3 м. Үңгірді орнында анықтау, сипаттау, өлшеу, суретке түсіру жүргізілді. Морфологиялық құбылыстарына байланысты зерттеуге тұрарлық. Қуыста Alba Regia үңгір зерттеу тобының мүшелері 1979 жылғы 3 ақпанда үңгір кадастрын жасау жұмысы кезінде болған.