Fáni-völgyi No 5 Cave

Фани алқабының 5-ші қуысы — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Вертеш тауларында, Вертешбоглярда орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Вертешбогляр сыртқы аумағында, Вертеш табиғи паркінің қатаң қорғалатын аумағында, орманда орналасқан. Фани алқабының оңтүстік жағында, теңіз деңгейінен 251 м биіктікте, жолдан да жақсы көрінетін Фани алқабының 3-ші қуысынан шығысқа қарай шамамен 25 м жерде, шамамен 30 м салыстырмалы биіктікте Фани алқабының 5-ші қуысы орналасқан. Алқаптың шығыс шетін жабатын шлагбаумнан жолмен батысқа қарай шамамен 120 м жүргенде Фани алқабының 5-ші қуысының маңына жетуге болады. Кішкентай, үшбұрышты кіреберісі шағын жартас шығыңқысының етегінде жатыр.

Қуыс триас доломитінде созылады. Үңгірдің пайда болуына тектоника дайындық жасаған. Қуыс аязды жыныс үгілуі мен коррозиядан пайда болған. Кіреберістен бастап ішке қарай көтерілетін, тар, жарықшақ сипатты қуыстың алдыңғы бөлігі тек еңбектеп жүруге болады. Ішкі бөлігінде аз тік, ал соңында тік тұруға да болады. Толтырмасы — біраз жыныс үгіндісі, сондай-ақ қарашірік және жапырақ (көбіне кіреберіс маңында). Қабырғаларында әдемі, түсті қырыққабат тәрізді бұзылмаған бұршақ тастар пайда болған. Жүруге қиын (тік) жерлермен жететін, үңгір аралаудың негізгі жабдығын пайдаланып оңай жүруге болатын үңгірді көру үшін рұқсат қажет емес.

1979 жылы әдебиетте үңгір алғаш рет Фани алқабының 5-ші қуысы деп аталды. Үңгір әдебиетте Фани алқабының 2-ші жарықшақ үңгірі (Kordos 1984), Фани алқабы–2-ші жарықшақ үңгірі (Kocsis 1975), Фани алқабы–2-ші жарықшақ үңгірі (Bertalan 1976), Фани алқабының 5-ші үңгірі (Egri 2003) және Фани алқабының 5-ші қуысы (Bertalan 1976) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1962 жылы шыққан «Үңгірлер әлемі» кітабына сәйкес, Вертеш тауларындағы Фани алқабында, бұлақтан 10–12 м жоғары шағын үңгірлер бар. Ференцварош табиғат сүйер спорт клубының Үңгір зерттеу тобының ауыспалы мүшелерінен тұратын бір тобы, оны Хорват Янош басқарды, 1968 жылы Вертеш тауларын аралауды және тауындағы үңгірлерді үш жазықтықты өлшеуді жалғастырды. Бұл топ Фани алқабында ішінара бұрыннан белгілі тоғыз жартас қуысын (I–IX деп белгіленген) өлшеді. FTSK Үңгір зерттеу тобының 1969 жылғы есебіне сәйкес, Хорват Янош 1968 жылғы көктемгі-күзгі үңгір өлшеулерін пайдаланып, 1969 жылы Фани алқабының (Вертеш тауы) 9 қуысының картасын жасады. Карталарда үңгірлер 1:100 масштабта көрсетілген.

Кочиш Антал жазып, 1975 жылы жарық көрген басылымда Фани алқабының 5-ші қуысы (Фани алқабы–2-ші жарықшақ үңгірі) және Фани алқабының 4-ші қуысы бір алқап беткейінде орналасқаны жазылған. Фани алқабының 5-ші қуысы Фани алқабының 4-ші қуысынан сәл жоғарырақ, 15 м жерде жатыр. Фани алқабының 5-ші қуысы (Фани алқабының 4-ші қуысы сияқты) ұзына бойы және тік жарықшақ бойымен пайда болған. Доломитте пайда болған, кіреберісі тар үңгір оңтүстік-батыс бағытты. Үңгірдің ұзындығы 5 м, ені 1,4 м және ортасындағы биіктігі 1,4 м. Өте жарықшақты және жырылған төбесі құлама, ал үңгірдің ең ішкі нүктесінде 2 м биіктікте. Қуыстың ортасы маңында жер бетіне ашылатын, солтүстік бағытта 3 м ұзын, жіңішке жарықшақ бар. Үңгірде өрмекшілер мен жарқанаттар тұрады. Басылымдағы карта қосымшасында Фани алқабының 5-ші қуысының географиялық орналасуы көрінеді. Картада үңгір 29 санымен белгіленген.

1976 жылы аяқталған «Венгрия үңгірлерінің тізімі» қолжазбасында Вертеш тауларында, Вертешбоглярда Фани алқабының 5-ші қуысы (Фани алқабы–2-ші жарықшақ үңгірі) орналасқаны жазылған. Фани алқабының 5-ші қуысының кіреберісі Фани алқабында, төбе беткейінде, Фани алқабының 3-ші қуысынан сәл жоғарыда, оңтүстікке қарай шамамен 25 м жерде, бұзылып жатқан жұқа жыныс қабатының астында орналасқан. Фани алқабының 5-ші қуысының ұзындығы 5 м, ені 1,4 м және биіктігі 1,4 м. Оңтүстік-батыс бағытты, ішке қарай көтерілетін шағын қуыстың дерлік ортасында жер бетіне ашылатын солтүстік бағытты жіңішке жарықшақ бар. Қолжазбаның үңгірді таныстыратын бөлігі 2 әдеби шығарма негізінде жазылған.

Alba Regia үңгір зерттеу тобы 1979 жылы жасаған қолжазбаға сәйкес, Фани алқабының 5-ші қуысы (F5) OKTH үңгір тізімінде, онда Вертеш тауларының үңгірлері арасында 14-ші үңгір ретінде, жоғарыдағы атаумен сипатталған. Кочиш Антал жазған басылымда Фани алқабы–2-ші жарықшақ үңгірі үңгірдің аты және 29 — оның нөмірі. Хорват Янош спелеографиялық далалық есепте қуысты сипаттаған. Үңгір Вертешбогляр шетінде (Фейер комитаты, Бичке ауданы) орналасқан. Фани алқабының оңтүстік-батыс жағында, теңіз деңгейінен 240 м биіктікте, Фани алқабының 3-ші қуысының үстінде, оңтүстікке қарай шамамен 25 м жерде, 30 м салыстырмалы биіктікте (алқап түбінен өлшегенде) Фани алқабының 5-ші қуысының кіреберісі бар. Фани алқабының 5-ші қуысының үшбұрышты кіреберісі шағын жартас жиегінің түбінде. Кіреберістің сол жақ жұқа қабырғасының жанында қалың сабақты ағаш өседі. Қуысты Солга Ференц көрсете алады.

Ішке қарай көтерілетін, жарықшақ сипатты, тар жартас қуысы кейде дымқыл. Қоршаған жынысы брекчиялы триас доломиті, ал толтырмасы бірнеше үлкен тас бөлшегі, біраз жыныс үгіндісі және біраз қарашірік. Үңгір бір үлкен және бір кіші, бір-бірін шамамен 30° бұрышпен қиып өтетін тік жарықшақ бойымен аяздан және тозудан пайда болған. Алдыңғы бөлігі 35° бұрышпен көтеріледі және еңбектеп жүруге болады. Алдыңғы бөлігінен оңға қарай басты жарықшақ кіреберістің үстінен жер бетіне ашылады. Алдыңғы бөлігінен қуыс жарықшақ бағытын аздап көтеріле ішке қарай ілеседі. Соңында, жарықшақ тарылып жер бетіне ашылған жерде, тік тұруға болады. Қабырғаларында қайталама еру пішіндері және көптеген әдемі, қырыққабат тәрізді бұршақ тастар бар. Қуыстың толтырмасы жұқа, оның бетіне қарашірік пен түскен жапырақтар жиналған. Үңгірде ерекше көп өрмекші мен көбелек кездеседі, сондай-ақ тышқан іздері де байқалады. Шам пайдаланып аралауға болады. Жергілікті маңызы бар қуыстың көлденең ауқымы 5 м, ең үлкен жүруге болатын биіктігі 2 м. Ықтимал, түзілімдеріне байланысты зерттеуге қызықты. Үңгірді орнында анықтау, сипаттау, өлшеу және суретке түсіру жүргізілді. Қуыста Alba Regia үңгір зерттеу тобының мүшелері 1979 жылғы 4 ақпанда үңгір кадастрын жасау жұмысы кезінде болған.