Güzelşeyh Kasrı ve Medresesi

Гүзелшейх сарайы немесе Гүзел Шейх сарайы — Алтынакарда орналасқан сарай.

Тарихы

Археолог Эйюп Ай 1905 жылы салынған деп жазған құрылыстың салынған уақытына қатысты құжат анықталмаған. Мәдениет және туризм министрлігіне қарасты Мәдени құндылықтар және мұражайлар бас басқармасы құрамында қызмет ететін Мұражайлар және қазбалар департаменті төрағалығына қарасты бір топ Үштепе қорғанында жүргізген қазбалар кезінде жасаған төңірек серуенінде қираған күйдегі құрылысқа тап болды. Құрылысты тіркеу үшін жүргізілген хат алмасу нәтижесінде Диярбакыр мәдени және табиғи құндылықтарды қорғау аймақтық кеңесінің 1990 жылғы 6 маусымда өткен отырысында қабылданған 482 санды шешіммен 2863 және 3386 санды заңдарға сәйкес қорғалуы қажет жылжымайтын мәдени құндылық ретінде тіркелді. Бұл хат алмасуларда құрылыс хан ретінде пайдаланылғаны жазылған еді. Сәулет тарихшысы Мелтем Текин Байрам 1898 жылғы құжаттағы Шейх Қасым Эфендидің 40 жыл бойы құрылысты медресе және текке ретінде пайдаланғанын және өзінің 1895 жылы қайтыс болғанын ескере отырып, құрылыс 1855 жылдан бастап осы қызметтерде пайдаланылған деп көрсетеді.

Құрылыстың меншігі Алтынакар отбасына тиесілі болды.

Диярбакыр мәдени құндылықтарды қорғау аймақтық кеңесінің 2012 жылғы 28 наурыздағы 397 санды шешімімен 2-топ ретінде тіркелді.

Орналасқан жері және сәулеті

Құрылыс Диярбакыр облысының Чинар ауданындағы Алтынакар ауылына қарасты Геленсу қыстағында, ауыл мен жазыққа үстемдік ететін төбеде орналасқан. Бүгінде қираған күйдегі қаланған құрылыс жер қабаты және бірінші қабат болып екі қабаттан тұрған. Өлшемі 22,30 × 38,50 м тікбұрышты жоспарлы жер қабаты шығыс-батыс бағытында созылған. Бұл қабаттың шығыс және батыс қасбеттерінде біреуден кіре беріс болған. Шығыс кіре беріс қираған күйде, ал батыс кіре беріс iшiнара тұр.

Кіре берістер ашылатын шығыс-батыс бағытында өлшемі 3,50 × 38,50 м тікбұрышты жоспарлы дәліз созылған. Осы бөлімді жапқан бесік тәрізді төбе мен еденнің арасындағы биіктік 4,15–4,35 м аралығында болған. Дәліздің ұзын жақтарында тікбұрышты жоспарлы сегізден бөлме тізілген, бұл бөлмелерге өту дөңгелек аркалы аралықтар арқылы қамтамасыз етілген. Солтүстіктегі бөлмелердің солтүстік, оңтүстіктегі бөлмелердің оңтүстік қасбеттерінде екіден терезе болған. Дөрекі өңделген базальтпен қаланған және кірпіш негізді сылақпен қапталған қабырғалардың қалыңдығы 95–100 см аралығында өзгерген. Бөлмелерге ашылатын есіктердің айналасында, аркаларында және жоғарғы бөлігінде шығыс-батыс бағытында созылған белдеу бөліктерінде нәзік өңделген әктас пайдаланылған. Қабаттың еденіне нәзік өңделген базальт төселген. Батыс бағытындағы қарама-қарсы алғашқы екіден бөлменің есігі мен қабырғалары тұрғанымен, үшінші бөлмелер iшiнара тұр. Қалған бөлігінің дерлік бәрі іргетас деңгейіне дейін қирап, топырақ астында қалған. Батыстан санағанда солтүстіктегі төртінші бөлмеде орналасқан және бірінші қабатқа шығуды қамтамасыз ететін спираль баспалдақ та қираған. Бұл баспалдақтың көтеруші қабырғалары нәзік өңделген әктастан, басқыштары нәзік өңделген базальттан болған.

Жер қабатының солтүстік-батыс бұрышындағы өлшемі 3,60 м × 7,50 м бөлменің бір қабырғасы мен төбесі толық, екі қабырғасы iшiнара қираған. Есік бөлігінің өлшемі іштен 93 × 238 см, сырттан 82 × 205 см. Бөлмедегі екі терезенің тұрып қалған жалғыз терезесінің өлшемі іштен 74 × 176 см, сырттан 62 × 130 см. Мұның шығысындағы бөлме 3,70 м × 7,40 м өлшемді, бөлменің екі қабырғасы мен төбесі iшiнара қираған. Бөлме есігі іштен 92 × 230 см, сырттан 80 × 199 см өлшемді. Солтүстік қабырғадағы екі терезенің өлшемі ішінен 75 × 176 см, сыртынан 62 × 132 см. Осы бөлменің шығысындағы бөлменің үш қабырғасы, төбесі және терезелері толық қираған, кіру бөлігі іштен 94 × 226 см, сырттан 82 × 200 см өлшемді.

Жер қабатының оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан, еден өлшемі 3,65 × 7,35 м бөлменің бір қабырғасы iшiнара қираған. Іштен 92 × 230 см, сырттан 80 × 199 см өлшемді кіреберісі бар бөлменің оңтүстік қабырғасында екі үлкен терезе мен бір төбе терезесі, батыс қабырғасында екі төбе терезесі бар. Оңтүстіктегі үлкен терезелер іштен 75 × 180 см, сырттан 63 × 132 см, төбе терезесі іштен 52 × 64 см, сырттан 19 × 47 см өлшемді. Батыстағы төбе терезелері ішінен 50 × 64 см, сыртынан 16 × 46 см өлшемге ие. Осы бөлменің шығысында орналасқан және бір қабырғасы iшiнара қираған бөлме 3,65 × 7,35 м өлшемді. Есік өлшемдері іштен 91 × 231 см, сырттан 80 × 202 см болса, оңтүстік қабырғадағы екі терезе іштен 75 × 181 см, сырттан 65 × 132 см. iшiнара тұрған және осы бөлменің шығысында орналасқан бөлменің қабырғалары мен кіреберісі толық қираған. Еден өлшемі 3,70 × 7,35 м бөлменің оңтүстік қабырғасында тұрып қалған жалғыз терезе іштен 75 × 178 см, сырттан 65 × 132 см өлшемді.

Еден өлшемі 22,60 × 5,35 м тікбұрышты жоспарлы бірінші қабаттың қабырғаларының қалыңдығы 60–80 см аралығында өзгереді. Сандық қабырға техникасымен және екі қабатты етіп салынған бірінші қабат қабырғаларының сыртқы беттерінде нәзік өңделген әктас, ішкі бөліктерінде қиыршық тас пен ерітінді пайдаланылған. Бүгінде қабаттың төбесі мен кеңістіктерге ашылатын есіктері толық, сыртқы қабырғаларының бір бөлігі мен едені көбіне қираған күйде. Қабаттың батыс жағында солтүстік-оңтүстік бағытында созылған тікбұрышты жоспарлы екі көшк бөлмесі бар. Солтүстік-батыс бұрышындағы бөлменің еден өлшемі 4,00 × 7,75 м болса, оңтүстік-батыс бұрышындағы бөлменің қысқа жағы 4,05 м, ұзын жағы белгісіз. Бұл екі бөлме шығыс-батыс бағытында созылған және оларды бөлетін аймақпен бір-бірінен бөлінген. Бірінші қабаттағы кеңістіктердің құрылыс элементтерінің көбінде жоғалтулар болғанымен, ұқсас өлшемді терезелер мен ойықтар бар.