Kestel

Кестел — Түркиядағы Тавр тауларында орналасқан археологиялық ескерткіш, ежелгі дәуірдегі қалайы кен көздері мен саудасын зерттеуге қатысты маңызды олжалармен танымал.

Археология

Кестел — Анадолыдағы Тавр тауларының Болкар жотасында (қазіргі Түркияның Нигде облысы, Чамарды ауданындағы Желаллер ауылының маңында) орналасқан, қола дәуіріне жататын қалайы кені орны болуы мүмкін жер. Қола дәуірінде қалайы бүгінгі мұнай сияқты сирек әрі құнды болатын. Ол қоланы жасау үшін мыспен бірге қолданылатын аса маңызды құрам бөлігі еді.

К. Аслыхан Йенер Түркия геологиялық қызметімен (MTA) бірлесіп бірнеше жыл бойы археометаллургиялық барлау жүргізіп, Тавр тауларының етегіндегі бір бұлақтан касситерит (қалайы кені) кристалдарын тапты. Бұл кен қою күлгін түсті болатын; бұрынғы іздестірулер қара түсті кен іздеген еді, өйткені қалайы кендерінің көбі қара болады. Жердің жанында Кестел деп аталатын төбесі бар елсіз аңғар болды, ол қалайы кенішіне ие болып шықты. Сонымен қатар кеніш пен оның маңынан қола дәуіріне жататын керамика сынықтары табылды. Ішінде жарқыраған күлгін қалайы кенінің тамырлары болды.

Кестел кенішінде екі мильге (3 км) созылған жерасты өткелдері бар, олардың көбінің ені небәрі шамамен алпыс сантиметр — балалардың кен қазу жұмысын жүргізуіне жетерлік. Тасталған бір ұңғымадан он екі мен он бес аралығындағы баланың жерленуі табылды, олар кеніште жұмыс істеу барысында қайтыс болды деп жорамалданады.

1989 жылы Кестел кенішінің қарсысында 2 шақырым жерде орналасқан Гельтепе (37.801, 34.934) деп аталатын үлкен табиғи төбенің басында оның әріптестері қола дәуіріне жататын керамика үйінділерін, шамамен 50 000 қашалған тас құралды және бұл жердің біздің заманымызға дейінгі 3290-1840 жылдар аралығында үздіксіз қоныстанғанының дәлелдерін тапты. Төбенің ауданы шамамен 60 гектар, ұшар басы бекітілген, мәдени қабаттар оның бүкіл бетінде жатыр. Қоныстың көлемі 8-10 гектар деп бағаланады, ал Кестел беткейіндегі қоныстанумен қоса есептегенде қоныс пен кеніштің біріккен жүйесі жалпы 60 гектарды құрайды деп жорамалданады. Қаланың көп бөлігі жартылай жерасты болған.

Гельтепе керамикасы қола дәуіріндегі қалайы өндірісінің түпкілікті дәлелін берді. Ескерткіштен қож қабатымен қапталған көптеген қалың балқыту ыдыстары табылды, ал талдаулар қождың құрамында қалайының өте жоғары шоғырлануы (30%-дан 100%-ға жуығына дейін) болғанын көрсетті. Кен түйіршіктерін жуғаннан кейін оларды тас құралдармен ұнтаққа айналдырғанша үккен, содан соң сол ұнтақты қыздырып, қалайыны балқытып бөліп алған деп жорамалдауға болады. Мұның бәрін қола дәуірінің құралдары мен әдістерімен жүзеге асыруға болады. Кестел кеніші біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықтың соңында өндіруді тоқтатқан.

Дж. Д. Мухли Йенер ұсынған қайта құруды сынға алды. Ол қалайы құрамы жоғары кендердің табылмағанын; табылған кендердің темір өндіруге көбірек жарамды болуы мүмкін екенін; келтірілген радиокөміртекті мерзімдеу деректерінің кеніштің кеңеюін әлдеқайда кейінгі кезеңге жатқызуға мүмкіндік беретінін; ерте қола дәуірінде Оңтүстік-Шығыс Анадолыдан елеулі қола бұйымдарының белгісіз екенін; Кестел балқыту ыдыстарымен қалайы алу үшін қождың микроскопиялық бөлшектерімен жұмыс істеу қажет болатынын; орта қола дәуіріндегі ассириялық жазбалардың шығыстан бастау алып Анадолыға дейін жеткен қалайы саудасын көрсететінін; және Анадолыда қалайы өндірілгенін көрсететін ешбір дәуірге тиесілі мәтіндік дәлел жоқ екенін атап көрсетті.