Kestel

Кестел — Түркиядағы Тавр тауларында орналасқан археологиялық орын, онда ежелгі дәуірдегі қалайы кен көздері мен саудасын зерттеу үшін маңызды олжалар табылған.

Археологиясы

Кестел — Анадолыдағы Тавр тауларының Болкар жотасында (қазіргі Түркияның Нигде провинциясы, Чамарды ауданындағы Джеляллер ауылының маңында) орналасқан, қола дәуірінде қалайы өндірілген болжамды кен орны. Қола дәуірінде қалайы қазіргі мұнай сияқты сирек әрі құнды болды. Ол қоланы алу үшін мыспен бірге қолданылатын маңызды құрамдас бөлік еді.

К. Аслыхан Йенер Түркия геологиялық барлау мекемесімен (MTA) бірлесіп жылдар бойы археометаллургиялық зерттеулер жүргізіп, Тавр тауларының баурайындағы бір өзеннен касситерит (қалайы кені) кристалдарын тапты. Бұл кен күлгін түсті болды; бұған дейінгі іздеулер қара кенді іздеген, себебі қалайы кендерінің көбі қара түсті болады. Кен орнының маңында Кестел деп аталатын төбесі бар елсіз алқап болды, ол қалайы кені бар шахтаны жасырып тұрғаны анықталды. Сонымен қатар шахтаның ішінен және маңынан қола дәуіріне тиесілі құмыра сынықтары табылды. Ішінде жарқыраған күлгін түсті қалайы кенінің тамырлары болды.

Кестел кенішінде ұзындығы екі миль (3 км) жететін тоннельдер бар, олардың көпшілігінің ені небәрі екі футтай, яғни тек балалар ғана жұмыс істей алатындай тар. Тасталған шахталардың бірінен он екі-он бес баланың жерленген жері табылды, олар шамасы, кеніште жұмыс істеп жүргенде қаза тапқан.

1989 жылы Кестел кенішінің қарсы бетінде, 2 км қашықтықта орналасқан Гёлтепе деп аталатын үлкен табиғи төбенің басында (37,801° Солт. 34,934° Шығ.) серіктестер қола дәуіріне тиесілі құмыра үйінділерін, шамамен 50 000 үгілген тас құралды және бұл орынның б.з.д. 3290–1840 жылдар аралығында үздіксіз мекенделгенін дәлелдейтін дәйектерді тапты. Төбенің ауданы шамамен 60 гектарды құрайды, оның шыңы бекітілген, ал мәдени қабаттар оның бүкіл беткейі бойынша кездеседі. Қоныстың көлемі шамамен 8-10 гектар деп бағаланады, ал Кестел беткейіндегі мекенмен қоса, «адам + кеніш» жүйесінің жалпы ауданы шамамен 60 гектарды құрайды. Қаланың едәуір бөлігі жартылай жерасты түрінде болған.

Гёлтепедегі құмыра қалдықтары қола дәуіріндегі қалайы өндірісінің соңғы дәлелі болды. Орыннан шлакпен қапталған қалың балқыту ыдыстарының көптеген үлгілері табылды, ал сынақтар шлактың құрамында қалайының өте жоғары концентрациясы (30%-дан 100%-ға жуыққа дейін) болғанын көрсетті. Кен кесектерін жуғаннан кейін тас құралдармен ұнтаққа айналдырып, содан соң ұнтақты қыздырып, қалайыны балқытып алған болуы мүмкін. Мұның бәрін қола дәуірінің құралдары мен әдістерімен жүзеге асыруға болады. Кестел кеніші б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында өндірісін тоқтатты.

Дж.Д. Мухли Йенер ұсынған қайта құруды сынға алды. Ол мынаны атап өтті: қалайы минералының құрамы жоғары ешбір кен табылмаған; табылған кендер темір өндіру үшін пайдалырақ болуы мүмкін; берілген радиокөміртекті талдау кеніштің кеңеюін әлдеқайда кейінгі уақытпен байланыстыруға мүмкіндік береді; Ерте қола дәуірінде Оңтүстік-Шығыс Анадолыдан елеулі қола бұйымдары белгісіз; Кестел балқыту ыдыстарымен қалайы алу үшін микроскопиялық шлак бөлшектерімен жұмыс істеу қажет болар еді; Орта қола дәуіріндегі ассирия жазбалары шығыстан бастау алып, Анадолыға дейін жеткен қалайы саудасын көрсетеді; ешбір дәуірге тиесілі мәтіндік дерек Анадолыда қалайы өндірілгенін растамайды.