Khinisli

Xınıslı — Әзірбайжан Республикасы Шамқы ауданы аумағында ерте және дамыған орта ғасырлар дәуіріне тиесілі археологиялық ескерткіш.

Ежелгі Шамқы қонысы қиратулардан және қабірлерден, соның ішінде жергілікті шеберлердің еңбегінің өнімі саналатын белгілі мөлшердегі шыны бұйымдары, ыдыс-аяқ және безендіру заттары да табылған. Шикізат ретінде, мүмкін, Абшерондағы Хырдалан құмысы пайдаланылған. Бухарада шыны өндірісі біздің заманымыздың алғашқы ғасырларына жатады. Көрсетілген материалдар ежелгі Шамқы қонысының халықаралық сауда жолында маңызды экономикалық орталықтардың бірі болғанын болжауға мүмкіндік береді. Xınıslı-да жүргізілген археологиялық қазбалар кезінде бірқатар әкелінген заттар: минасы бар Рим тоққалары, шыны ыдыстар, безендіру заттары, мөрлер, Сасани күміс ыдыстары, монеталар және басқалары табылған, бұл Еуропа және Шығыс елдерімен экономикалық байланыс орнатылғанын көрсетеді. Шамқы маңынан алтын монетамен бірге, мүмкін, Рим дәуірінде осы жерге әкелінген біздің заманымыздың II–III ғасырларына тиесілі сирек өнер үлгісі, үстінде грек мифологиясының сахнасы – теңіз атында отырған Нерейдің бейнесі оюланған күміс моншақ табылуы да осы байланыстардың бар екенін тағы да растайды.

Алынған материалдар қазіргі уақытта Xınıslı қонысында төрт негізгі құрылыс кезеңін ажыратуға мүмкіндік берді.

Бірінші кезең

Бірінші кезең б.з.д. IV–II ғасырларын қамтиды. Табылған үйлер саз балшықпен шайтан тасынан және шапшаң тасынан салынған. Едендер арпа қосылған саз шүберекпен суға батырылған. Бұл мәдени қабатта алынған, кейде қызыл шойынмен қапталған түрлі пішінді саз ыдыстар, құмыралар, ваза, мангал бөліктері, сондай-ақ, саздан жасалған жануар фигуралары, дөңгелек модельдер, тас ыдыс-аяқ, киркіре және басқа тұрмыстық заттар табылған. Көп мөлшерде жануар сүйектері және тасқа айналған бидай дәндері табылуы шаруашылық өмірінен хабар береді. Қабір қуыстарында бір адам жерленген, оған саз ыдыстар және бірқатар басқа заттар қойылған.

Екінші дәуір

Э.э. II – біздің дәуіріміздің II ғасырын қамтитын екінші дәуірде ежелгі Шамақтың тәндік қала белгілері байқалады. Бұл қабатта тас және шірік кірпіштен салынған құрылыстардың, ірі ғимараттардың, мүмкін, ғибадатханалардың қабырға қалдықтары, әктаспен қапталған бағандардың негіздері анықталған. Қызыл және қара күмісден жасалған көптеген түрлі бұйымдар, зооморф ыдыстар, саз адам мүсіншелері, ою әдісімен мүйізді суретке ойылған мөр табылған. Бір қатар тас құралдар, шапшаң түрде қапталған тас мүсіндер де осы дәуірге жатады. Қабірлерге әртүрлі заттар салынған кесе және топырақ қабірлерімен көрсетілген, бұл сол мекеннің тұрғындарының идеологиясында өзгерістер болғанын көрсетеді.

Үшінші дәуір

Үшінші дәуір біздің дәуіріміздің II ғасырдың соңы – III ғасырын қамтиды. Бұл мәдени қабатта көп құрылыстар, қабырғалар және оттың қалдықтары анықталған. Алаңы 14×5 м болатын құрылыстардың бірі саз балшықпен шай тасынан және шірік тасынан салынған. Ішінен қабырғаларға арпа шүберегі тартылған. Еден топырақпен, ішінара таспен жабылған. Құрылыс оттан қиратылған. Анықталған саз табақшалардан күйген көмірге айналған жаңғақ, зәйтүн, бидай және арпа дәндері табылған. Ғимараттың солтүстік бөлігіндегі бөлмеде кесе болған. Мәдени қабатта үлкен мөлшерде түрлі пішінді сұр және қызғылт түсті саз ыдыстар, құмыралар, сүт ыдысы, табақ, табақша және т.б. табылған. Олардың кейбірі дулус дөңгелегінде дайындалған. Мәдени қабаттан табылған материалдар соңғы дәуір кесе қабірлерінен және сондай-ақ топырақ қабірлерінен табылған заттарға сәйкес келеді. Шамамен біздің дәуіріміздің III ғасырдың соңында мекеннің халқы оны тастап, басқа жерге, мүмкін батысқа, қазіргі Шамақ қаласының 300–400 метріне көшкен. Жер үсті ескерткіштері ерте орта ғасырларға жатады.

Төртінші дәуір

Біздің дәуіріміздің IV–V ғасырларына тиесілі соңғы – төртінші дәуір үшін тек қана қабірлер – IV ғасыр кесе және топырақ қабірлері, сондай-ақ IV–VII ғасырларға тиесілі тас қуты қабірлері – тәндік. Хыніште христиан қабірлері анықталмаған. Қабірлердегі өрт іздерін халықтың өміріндегі түрлі саяси оқиғалар, идеологиядағы өзгерістер, Сасанидтердің Зороастризмін таратуы және олардың жергілікті халықтың діни көзқарастарына қарсы күресі арқылы түсіндіруге болады. Қабірлерде өрт іздері кездеседі. Мекеннің аумағынан б.э. IV ғасырдан б.э. I ғасырға тиесілі жергілікті соққы саналған Селевки және Македония драқмаларына ұқсас монеталар табылған.