Kő-lik-völgyi No 3 Cave

Кё-лик-волди №3 үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Чаквардағы үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Чакварға қарасты жерде, қатаң қорғалатын аумақта, орманда орналасқан. Чаквар орталығынан батысқа қарай, Кё-лик-волди аңғарының солтүстік жотасының түбінде, Кё-лик-волди №1 үңгірінен солтүстікке қарай, шамамен 30 м жерде орналасқан. Кё-лик-волди №3 үңгірінің кіреберісі Кё-лик-волди №1 үңгірінің жанынан, көлденең созылатын соқпақпен әрі қарай жүргенде, оның үстіндегі ашық, жартасты жотадан оңға қарай, қатты өсіп кеткен, бұталы жерде ашылады. Оның кең, аласа кіреберісін жапырақты кезеңде тек өте жақыннан ғана көруге болады. Үңгір кіреберісінің ені 6,3 м, биіктігі 1,3 м, табиғи сипатта, доғал пішінде әрі көлденең өсті бағытта.

Үңгір кең, жалпақ, аласа жалғыз жартас көлеңкесінен тұрады. Оны құрайтын жыныс — Кё-лик-волди №1 үңгірі мен Кё-лик-волди №2 үңгірі сияқты триас доломит конгломераты, ол үңгір төбесінің үстінде жұқа қабатпен созылып жатыр. Қуыс үсу нәтижесінде жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Оң жақ қабырғасында бүлінбеген, бірақ ескі тамшытас қыртысы көрінеді және қуыста бірнеше бұршақтас та бар. Қабырғаларына көптеген жасыл балдыр орналасқан. Толтырылымы тас сынықтарынан, шаң мен түскен жапырақтан тұрады. Үңгірдің кезең-кезеңмен пайдаланылғанын онда жатқан екі тақтай көрсетеді, оларды, сірә, жаңбыр жауған кезде отырғыш ретінде пайдаланады. Оңай жетуге және оңай аралауға болатын үңгірді рұқсатсыз және негізгі спелеологиялық жабдықсыз да қарауға болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Кё-лик-волди №3 үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Kőlik-völgyi 3. sz. barlang (Kordos 1984) атауымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Alba Regia үңгір зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасына сәйкес, Кё-лик-волди №3 үңгірі (K3) бұған дейін әдебиетте аталмаған. Үңгір Чаквар шетінде (Фейер уезі, Бичке ауданы) орналасқан. Чаквардың екі мұнаралы шіркеуінен 286° бағытта, шамамен 1500 м жерде, теңіз деңгейінен 225 м биіктікте үңгірдің кіреберісі бар. Ол Кё-лик-волди №1 үңгірі мен Кё-лик-волди №2 үңгірінің артында, олардан шамамен 25 м жерде, бұталы шағын аңғар басында ашылады. Жабылып қалғандықтан оны байқау қиын. Оның ені 7,5 м, биіктігі 1 м кіреберісі жұқа үстіңгі жыныстың астында айшық тәрізді созылып жатыр. Үңгір — табаны көлденең, аласа жартас көлеңкесі. Оны құрайтын жыныс — доломит конгломераты. Толтырылымы аздаған конгломерат үгіндісі, доломит шаңы және аздаған шіріндіден тұрады. Оның жарықтары бойымен қар ерігенде қарқынды су тамшылауы, сіңу пайда болады, әрі онда мұз сүңгісі де түзіледі. Кё-лик-волди №3 үңгірі Кё-лик-волди №1 үңгірі мен Кё-лик-волди №2 үңгірі сияқты үгілу нәтижесінде пайда болған.

Оның орта және оң жақ бөлігінің ішкі бөлігінде шағын қуыс пайда болған, онда ескі тамшытас қыртысы бар. Тамшытас қыртысын дымқыл балдыр ағысы жауып тұр. Онда көптеген қырыққабат тәрізді бұршақтас та бар. Көлеңкемен жабылған қуыс бөліктерінің толтырылымы жұқа болып көрінеді, бірақ оның алдыңғы бөлігін, сірә, қазуға болады. Үңгірде жаңа от жағу іздері кездеседі. Оның өсімдіктер жамылғысы балдыр колонияларынан, қыналардан, мүктерден, шөптерден және тас папоротнигінен тұрады. Оны табу: Кё-лик-волди №1 үңгірін оң жағынан айналып өтіп, 1-нөмірлі үңгірдің үстіндегі жерге өрмелеп шығу керек, сол жерден бұталы, ағашты шұңқыр тәрізді көрінетін үңгір көрінеді. Жайлы, қорғалған бивак орнын Сольга Ференц көрсете алады. Жергілікті маңызы бар қуыстың көлденең созылымы 7,5 м, ол кіреберіс қимасында ең биік (1,5 м) және ең кең бөлігінде жартас көлеңкесінің астына 3 м-ге дейін созылады. Үңгірде Alba Regia үңгір зерттеу тобының мүшелері 1979 жылғы 11 ақпанда болды. Аралап, түсіріп, фотоға түсірген қуысты әрі қарай зерттеудің қажеті жоқ.

Қолжазбаға үңгірдің жоспар картасы және 2 көлденең қима картасы енгізілген. Карталар үңгірді 1:100 масштабында бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта парағында солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында 2 көлденең қиманың орналасуы байқалады. Карталарды жасау үшін үңгірді Сольга Ференц, Гёнцёл Имренэ, Зентаи Ференц және Видерманн Тибор 1979 жылғы 11 ақпанда түсірді. Карталарды 1979 жылғы 23 ақпанда Сольга Ференц сызды.

Қолжазбада Чаквардың батыс бөлігінің картасы (шамамен 1:25 000 масштабта) көрсетілген. Картада солтүстік бағыты белгіленген. Картада Кё-лик-волди №3 үңгірінің (картада: K3) географиялық орналасуы байқалады. Қолжазбада үңгірді көрсететін төрт фотосурет бар. Бірінші фотосуретте Кё-лик-волди аңғарының көрінісі көрсетілген. Фотосурет Чаквар зиратының батыс шетінде түсірілген. Фотосуретте Кё-лик-волди №3 үңгірінің орны белгіленген. Екінші фотосуретте үңгірдің сол жағы мен сол жердегі мұз сүңгілері, ал үшінші фотосуретте үңгірдің оң жағындағы балдыр ағысы байқалады. Төртінші фотосуретте қуыстың орта бөлігі бейнеленген. Фотосуреттерді Зентаи Ференц түсірген.

1984 жылы жарық көрген «Magyarország barlangjai» кітабының жалпы ұлттық үңгірлер тізімінде Вертеш тауының үңгірлері арасында бұл үңгір Kőlik-völgyi 3. sz. barlang атауымен көрсетілген. Осы тізімге байланысты Дунацуг тауының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабтағы картада үңгірдің орналасуы көрінеді. Бени Корнель мен Висло Левенте жазған, 1996 жылы жарық көрген кітапта Чаквардағы Кё-лик-волди аңғарында 11 үңгір бар екені айтылады. Кё-ликтің жанында, бір-біріне салыстырмалы жақын көптеген басқа қуыстар орналасқан. Бұл қуыстар доломит конгломератында және доломит брекчиясында пайда болған. Балог-волди №1 үңгіршігі мен Балог-волди №2 үңгіршігі барлық жағынан Кё-лик-волди аңғарының үңгірлеріне ұқсас. Фани аңғарында байқалатын көптеген үңгірлерге байланысты Фани аңғары Кё-лик-волди аңғарына ұқсас. Оны құрайтын жыныс та дәл сондай доломит брекчиясы. Фани аңғарындағы үңгірлердің пайда болуында да негізгі рөлді үсу нәтижесіндегі бөлшектену ойнаған.