Kő-lik-völgyi No 6 Cave

Кё-лик-волди №6 үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Чаквардағы үңгірлердің бірі. Қуыс триас доломит брекчиясында қалыптасқан.

Сипаттамасы

Үңгір Чакварға қарасты жерде, қатаң қорғалатын аумақта, орманда орналасқан. Чаквар орталығынан батысқа қарай, Кё-лик-волди аңғарының солтүстік жағының тұтас жыныс қабырғасында үңгірдің кіреберісі бар, ол алыстан да оңай байқалатын Кё-ликтен батысқа қарай, шамамен 10 м жерде жатыр. Кё-лик-волди №6 үңгіріне ең оңай Кё-лик-волди аңғары бойымен өтетін оқу соқпағымен жетуге болады. Оқу соқпағы Кё-лик кіреберісінің маңына апарады. Осы жерден 2002–2003 жылдардың қысында болған алып опырылым арқылы, үгінді еңісімен өрмелеп, үңгір кіреберісін жасырып тұрған жартас қабырғасына жетуге болады, содан кейін тік, шатқал тәрізді ойықпен өрмелеп үңгір кіреберісіне жетуге болады. Үңгір кіреберісінің ені 3,5 м, биіктігі 1,6 м, табиғи сипатта, тұрақсыз пішінде әрі көлденең өсті бағытта.

Доломит брекчиясында жатқан, екі бөліктен тұратын үңгір тектоникалық жарық бойымен, карст суының деңгейінен төмен еруінен пайда болған. Қуыстың жартас көлеңкесі тәрізді төменгі кіреберісі шағын террасада орналасқан. Үңгірдегі шағын жер баспалдағының үстінен өтіп, үңгірдің жоғарғы қуысына жетуге болады, ол да кең әрі жабдықсыз да еркін аралауға болады. Осы жерден жартас жотасының арғы жағына кең «терезе» ашылады. Тұрақты от жағуларға байланысты үңгір қабырғалары өте күйелі. Үңгірде түзілген образованиялардың ішінен шағын бұршақтастарды атап өткен жөн. Табанын топырақ пен тас сынықтары жауып жатыр. Қиын (тік жерден) жетуге болатын, көше киімімен де еркін аралауға болатын үңгірді қарау үшін рұқсат пен шам қажет емес.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 2003 жылы Кё-лик-волди №6 үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Csákvári-sziklaodu (Horváth 1966), Csákvári sziklaodu (Horváth 1966), Csákvári-sziklaodú (Kordos 1984), Csákvári-sziklaüreg (Horváth 1966), Kőlik-völgyi 6. sz. barlang (Kordos 1984), Kő-lik-völgyi-barlang (Bertalan 1976), Kőlik-völgyi-barlang (Kordos 1984) және Kő-lik-völgyi–barlang (Kocsis 1975) атауларымен де кездеседі. Csákvár 19.sz. barlang атауы (Kordos 1979) да, сірә, осы үңгірдің атауы болып табылады.

Зерттеу тарихы

«Természettudományi Közlöny» журналының 1943 жылғы 230-қосымша санында 1935 жылғы IV заңға (табиғатты қорғау туралы) сәйкес, Ұлттық Табиғат Қорғау Кеңесінің 1939 жылы құрылғанынан бері ауыл шаруашылығы министрінің дін және халық ағарту министрімен келісіп қабылдаған шешімдері негізінде, Ұлттық Табиғат Қорғау Кеңесінің ұсынысы бойынша, мысалы, Чаквар шекарасындағы (Вертеш тауы) чаквар жартас үңгіршігі және оның 4 négyszögöl (ескі венгр аудан өлшемі) мөлшеріндегі бет ауданы заңды қорғауға алынғаны жазылған (1941 жылғы 20 маусымнан бастап, № 49.952/1941 ауыл шаруашылығы министрлігінің шешімі негізінде).

Хорват Янош (FTC үңгір зерттеу тобы) 1966 жылғы 17 мамырда жазған қолжазбада Вертеш тауында, Чаквардa (Фейер уезі, Бичке ауданы), Кё-лик-волди аңғарында Csákvári sziklaodu орналасқаны айтылады. Үңгір Чаквар шіркеуінен батысқа қарай 2,2 км жерде, үлкен зираттан батысқа қарай 500 м жерде, теңіз деңгейінен 250 м биіктікте жатыр (карта бойынша өлшенген). Қуыс Кё-лик-волди аңғары ортасының солтүстік жағында, жартас қабырғасында орналасқан. Оған Чакварға дейін пойызбен немесе автобуспен барып, содан кейін зират, Кё-лик-волди аңғары бағытымен жаяу жетуге болады. Үңгірді бұрын (шамамен 1926–1928 жылдары) Кадич Оттокар зерттеген. (Пайдаланылған әдебиет — Венгр Үңгір Зерттеу Қауымдастығындағы №81 үңгір кадастрлық парағы.) Хорват Яноштың үңгірде жүргізген зерттеуі 1928 жылы жасалған үңгір түсірілімін толықтыру мақсатында өткізілді. Зерттеуді Берталан Карой бастамашылық еткен.

Үңгір — ескі жартас ойығы, оны құрайтын жыныс триас доломиті. Толтырылымы аздаған тас сынықтары мен саздан тұрады. Онда тамшытас жоқ. Тектоника, коррозия және эрозия нәтижесінде пайда болған үңгірдің екі кіреберісі мен бір қуысы бар. Бивак жасауға жарамды жартас ойығын аралау үшін жұмыс киімі қажет емес. Үңгірдің нақты ұзындығы 6 м. Кіреберістен өлшегенде оның ең үлкен тік созылымы 4 м. Оның ауданы (планиметрленген) 11 м² және көлемі 13 м³. Хорват Янош қуыста 1966 жылғы 4 сәуірде болды. (Қолжазбадағы қызыл жазбалар Берталан Кароидан, 1966 жылғы 11 наурыздан қалған.)

Чаквардың батыс шетінде орналасқан, тік көтерілетін Харас тауынан елді мекенге қарай бірнеше шатқал тәрізді аңғар еңіс болып жатыр. Солтүстік жағында үңгірлер орналасқан Кё-лик-волди аңғарына гант жолымен, содан кейін зираттың жанынан солтүстік-батысқа қарай баратын жаяу соқпақпен жетуге болады. Кё-ликтен 3-нөмірлі үңгірді (Csákvári-sziklaüreg, Csákvári-sziklaodu) тек тар жартас жотасы ғана бөліп тұр. Бұл шағын үңгір үңгірдің тар кіреберіс бөлігінің үстінде орналасқан жалғыз қуыстан тұрады. Қуыстың ұзындығы шамамен 4,5 м және биіктігі 2,5 м. Үңгірдің батыс жағында жартас қабырғасының платосынан еркін өтуге болатын тағы бір кіреберісі бар. FTC үңгір зерттеу тобы 1966 жылғы 4 сәуірде жасаған үңгір картасын жасау жұмысы барысында Кадич Оттокар жүргізген үңгір түсірілімін қима карталарымен толықтырды.

Қолжазбаға Чаквар картасы қоса берілген. Картада солтүстік бағыты белгіленген. Картада Кё-лик-волди №6 үңгірінің (3-нөмірлі үңгір) географиялық орналасуы байқалады. Далалық есепке Csákvári-sziklaodu жоспар картасы, ұзына бойы қима картасы және 3 көлденең қима картасы енгізілген. Карталар үңгірді 1:100 масштабында бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта парағында солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында және ұзына бойы қима картасында үңгірдегі 3 көлденең қиманың орналасуы байқалады. Карталар Кадич Оттокар жүргізген үңгір түсірілімі, содан кейін оны FTC үңгір зерттеу тобы толықтырған деректер негізінде сызылған.