Kő Hole

Кё-лик — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Чаквардағы үңгірлердің бірі. Оның биіктігі 10 м алып кіреберісі алыстан да оңай байқалады, елді мекеннің көптеген нүктелерінен жақсы көрінеді. Үңгірге орын беретін аңғар осы Кё-лик атауы бойынша аталған (Кё-лик-волди аңғары).

Сипаттамасы

Үңгір Чакварға қарасты жерде, қатаң қорғалатын аумақта орналасқан. Чаквар орталығынан батысқа қарай, Кё-лик-волди аңғарының солтүстік жағының тік тұтас жыныс қабырғасында үңгірдің биіктігі 10 м, әсерлі кіреберісі бар. Үңгір кіреберісін алыстан да оңай байқауға болады. Аңғар атауын дәл осы Кё-лик арқылы алған. Ол аңғардың ең үлкен үңгірі. Үңгір кіреберісінің ені 1,8 м, биіктігі 10 м, табиғи сипатта, жарықшақ пішінде әрі көтерілу өсті бағытта. Кё-лик-волди №6 үңгірі Кё-ликтен батысқа қарай, шамамен 10 м жерде жатыр. Кё-ликтің қарсысынан басталатын шағын қосалқы аңғардың төбесінде Кё-лик-волди №8 үңгірінің кіреберісі бар. Кё-ликтің қарсысында, аңғарда сәл жоғарырақ Кё-лик-волди №9 үңгірі орналасқан.

Ол ең оңай Кё-лик-волди аңғары бойымен өтетін, үңгір кіреберісінің астына апаратын оқу соқпағымен жетеді. Ескі сипаттамаларға сәйкес, осы жерден бұрын тік тау беткейімен кіреберіске дейін жақсы басылған соқпақ апарған, бірақ бүгінге дейін ол толығымен жоғалып кетті. Мұның себебі — 2002–2003 жылдардың қысында үңгірден шығысқа қарай созылған жартас қабырғасында болған алып опырылым, ол айналаны толығымен өзгертті. Қазіргі уақытта үңгірге тек қозғалатын үгінділер мен алып опырылған тас блоктарының арасымен ғана жетуге болады, бірақ тұрақты опырылу қаупіне байланысты бұл жол біршама қауіпті. Соқпақтан шығуға тыйым салған тақтайша қойылған. Опырылуға қарамастан, қуыс зақымданбаған.

Триас доломит брекчиясында еру, содан кейін үсу нәтижесіндегі жыныс бөлшектенуі арқылы қалыптасқан жарықшақ-үңгір кіреберістен бастап қатты көтеріледі, соған және дерлік көлденең төбеге байланысты үңгірдің тік қимасы бірте-бірте азаяды, бірақ оның орташа (1,5 м) ені елеулі өзгермейді. Үңгірде көптеген бұршақтас байқалады, ал қабырғаларына бірнеше жерде балдыр да орналасқан. Күшті еңіске байланысты үңгірде толтырылым жоқ. Жарықшақтың ең соңында тар еңіп шығу арқылы үңгірдің соңын құрайтын тағы бір шағын үңгіршікке де еніп кіруге болады. Үңгірдің үстіндегі жыныс қалыңдығы өте аз болғандықтан, жаңбыр жауған кезде қуыста уақытша тамшылаулар пайда болады. Оны рұқсатсыз және негізгі спелеологиялық жабдықсыз да аралауға болады, бірақ үңгіршік пен үңгірдің ең артқы бөлігін қарау үшін шам қажет.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Кё-лик деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Csákvári-hasadék (Horváth 1966), Csákvári hasadék (Horváth 1966), Kőlik (Horváth 1966), Kőlik-völgyi 5. sz. barlang (Kordos 1984), Kő-lik-völgyi 5. sz. üreg (Alba Regia Barlangkutató Csoport 1979), Kő-lik-völgyi 5.sz. üreg (Juhász 2007), Kő-lik-völgyi-hasadékbarlang (Juhász 2007), Kő-lik-völgyi–hasadékbarlang (Kocsis 1975), Kőlik-völgyi-hasadékbarlang (Kordos 1984) és Kő-lik völgyi hasadékbarlang (Bertalan 1976) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

«Természettudományi Közlöny» журналының 1943 жылғы 230-қосымша санында 1935 жылғы IV заңға (табиғатты қорғау туралы) сәйкес, Ұлттық Табиғат Қорғау Кеңесінің 1939 жылы құрылғанынан бері ауыл шаруашылығы министрінің дін және халық ағарту министрімен келісіп қабылдаған шешімдері негізінде, Ұлттық Табиғат Қорғау Кеңесінің ұсынысы бойынша, мысалы, Чаквар шекарасындағы (Вертеш тауы) чаквар жарықшағы (Кёлик) және оның 8 négyszögöl (ескі венгр аудан өлшемі) мөлшеріндегі бет ауданы заңды қорғауға алынғаны жазылған (1941 жылғы 20 маусымнан бастап, № 49.952/1941 ауыл шаруашылығы министрлігінің шешімі негізінде).

Хорват Янош (FTC үңгір зерттеу тобы) 1966 жылғы 17 мамырда жазған қолжазбада Вертеш тауында, Чаквардa (Фейер уезі, Бичке ауданы), Кё-лик-волди аңғарында Csákvári hasadék (Kőlik) орналасқаны айтылады. Үңгір Чаквар шіркеуінен батысқа қарай 2,2 км жерде, үлкен зираттан батысқа қарай 500 м жерде, теңіз деңгейінен 250 м биіктікте (соңғы дерек Кадич Оттокардан алынған) жатыр (карта бойынша өлшенген). Қуыс Кё-лик-волди аңғары ортасының жартасты, солтүстік жағында, жартас қабырғасында орналасқан. Оған Чакварға дейін пойызбен немесе автобуспен барып, содан кейін зират, Кё-лик-волди аңғары бағытымен жаяу жетуге болады. Үңгірді бұрын (шамамен 1926–1928 жылдары) Кадич Оттокар, содан кейін Крецои Миклош (1952) зерттеген. (Пайдаланылған әдебиет — Венгр Үңгір Зерттеу Қауымдастығындағы №79 үңгір кадастрлық парағы. Бұл қолжазбаның түпнұсқасы жоқ, тек Берталан Карой көшірмесі бар.) Хорват Яноштың үңгірде жүргізген зерттеуі үңгірдің түсірілімін жасау және үңгір картасын жасау мақсатында өткізілді. Зерттеуді Берталан Карой бастамашылық еткен.

Үңгір — ескі жартас жарықшағы, оны құрайтын жыныс триас доломиті. Толтырылымы аздаған саздан тұрады. Онда тамшытас жоқ. Тектоника, коррозия және эрозия нәтижесінде пайда болған үңгірде жарықшақ пен қуыс бар. Елеусіз үңгірдің ұзындығы 18 м. Ұзындығы 11 м бөлігінің орташа ені 1 м. Кіреберістен өлшегенде оның ең үлкен тік созылымы 15 м. Оның ауданы (планиметрленген) 13,5 м² және көлемі 66 м³. Жартас жарықшағын аралау үшін жұмыс киімі қажет емес. Хорват Янош қуыста 1966 жылғы 4 сәуірде болды. Ол үңгірдің теңіз деңгейінен қандай биіктікте орналасқанын (карта бойынша) анықтады, үңгірдің түсірілімін жасады, содан кейін үңгір карталарын сызды. (Қолжазбадағы қызыл жазбалар Берталан Кароидан, 1966 жылғы 11 наурыздан қалған.) Чаквардың батыс шетінде орналасқан, тік көтерілетін Харас тауынан елді мекенге қарай бірнеше шатқал тәрізді аңғар еңіс болып жатыр. Солтүстік жағында үңгірлер орналасқан Кё-лик-волди аңғарына гант жолымен, содан кейін зираттың жанынан солтүстік-батысқа қарай баратын жаяу соқпақпен жетуге болады.