Kő-lik-völgyi No 8 Cave

Кё-лик-волди №8 үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Чаквардағы үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Чакварға қарасты жерде, қатаң қорғалатын аумақта, орманда орналасқан. Чаквар орталығынан батысқа қарай, Кё-лик-волди аңғарының оңтүстік жағында орналасқан. Кё-ликтің қарсысынан басталатын тік шағын қосалқы аңғардың төбесінде, аңғар жиегінің астында, орман шекарасында, теңіз деңгейінен 299 м биіктікте Кё-лик-волди №8 үңгірінің кіреберісі орналасқан. Үңгірді қоршаған аласа жартас қабырғасын жапырақты кезеңде өсімдіктер қатты жауып тастайды, сол себепті қуысты байқау салыстырмалы түрде қиын. Қуыстың кіреберісі жартас қабырғасында шамамен 3 м биіктікте жатыр, сондықтан оған тек жеңіл жартасқа өрмелеу арқылы ғана жетуге болады. Үңгір кіреберісінің ені 1,8 м, биіктігі 0,6 м, табиғи сипатта, тұрақсыз пішінде әрі көтерілу өсті бағытта.

Аласа әрі жалпақ, жартас көлеңкесі сипатты, түзілімсіз, елеусіз шағын қуыс үсу нәтижесінде жыныстың бөлшектенуінен, үшкір сынықтардан тұратын триас доломит брекчиясында пайда болған. Ол сыртқа қарай еңіс, сол себепті оның табанында сынықтар мен түскен жапырақ өте аз. Қабырғалары өте балдырланған, кіреберісінде мүк те өсіп қалған. Үңгірде өрмекшілер мен жәндіктерден басқа тірі организм кездеспейді. Қиын (тік жерден) жетуге болатын, жартасқа өрмелеп аралауға болатын үңгірді рұқсатсыз және негізгі спелеологиялық жабдықсыз да қарауға болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Кё-лик-волди №8 үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Kőlik-völgyi 8. sz. barlang (Kordos 1984) атауымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Alba Regia үңгір зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасына сәйкес, Кё-лик-волди №8 үңгірі (K8) бұған дейін әдебиетте аталмаған. Үңгір Чаквар шетінде (Фейер уезі, Бичке ауданы) жатыр. Ол Кё-лик-волди аңғарының оңтүстік-батыс жағында, аңғардың дерлік ортасында орналасқан тік шағын қосалқы аңғардың шығыс қабырғасында, тура (2–3 м жерде) аңғар жиегінің астында, теңіз деңгейінен шамамен 270 м биіктікте орналасқан. Оның жалпақ, ені 3 м, биіктігі 1 м, оңнан солға қарай еңіс кіреберісі астыдан әрең көрінеді. Жартас көлеңкесі сипатты шағын үңгіршіктің табаны сыртқа қарай еңіс, ал ішкі бөлігі құрғақ. Доломит брекчиясында, үсу нәтижесінде пайда болған қуыста елеусіз мөлшердегі толтырылым бар. Қуыстың көлденең созылымы 3 м және ішкі биіктігі 0,8–1 м. Жергілікті маңызы бар, зерттеуге тұрарлықтай емес үңгірді Сольга Ференц көрсете алады. Үңгірде Alba Regia үңгір зерттеу тобының мүшелері 1979 жылғы 11 ақпанда болды, сол кезде үңгірдің түсірілімін жүргізді.

Қолжазбаға үңгірдің жоспар картасы және 3 қима картасы енгізілген. Карталар үңгірді 1:100 масштабында бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта парағында солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында үңгірдегі 3 қиманың орналасуы байқалады. Карталарды жасау үшін үңгірді Сольга Ференц пен Видерманн Тибор 1979 жылғы 11 ақпанда түсірді. Карталарды 1979 жылғы 23 ақпанда Сольга Ференц сызды. Қолжазбада Чаквардың батыс бөлігінің картасы (шамамен 1:25 000 масштабта) көрсетілген. Картада солтүстік бағыты белгіленген. Картада Кё-лик-волди №8 үңгірінің (картада: K8) географиялық орналасуы байқалады. Қолжазбада үңгірді көрсететін екі фотосурет бар. Бірінші фотосуретте Кё-лик-волди аңғарының көрінісі көрсетілген. Фотосурет Чаквар зиратының батыс шетінде түсірілген. Фотосуретте Кё-лик-волди №8 үңгірінің орны белгіленген. Екінші фотосурет Кё-лик-волди аңғарының оңтүстік жағының жотасын (фонда Чакварды) көрсетеді. Фотосуретте Кё-лик-волди №8 үңгірінің орны белгіленген. Фотосуреттерді Зентаи Ференц түсірген.

1984 жылы жарық көрген «Magyarország barlangjai» кітабының жалпы ұлттық үңгірлер тізімінде Вертеш тауының үңгірлері арасында бұл үңгір Kőlik-völgyi 8. sz. barlang атауымен көрсетілген. Осы тізімге байланысты Дунацуг тауының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабтағы картада үңгірдің орналасуы көрінеді. Бени Корнель мен Висло Левенте жазған, 1996 жылы жарық көрген кітапта Чаквардағы Кё-лик-волди аңғарында 11 үңгір бар екені айтылады. Кё-ликтің жанында, бір-біріне салыстырмалы жақын көптеген басқа қуыстар орналасқан. Бұл қуыстар доломит конгломератында және доломит брекчиясында пайда болған. Балог-волди №1 үңгіршігі мен Балог-волди №2 үңгіршігі барлық жағынан Кё-лик-волди аңғарының үңгірлеріне ұқсас. Фани аңғарында байқалатын көптеген үңгірлерге байланысты Фани аңғары Кё-лик-волди аңғарына ұқсас. Оны құрайтын жыныс та дәл сондай доломит брекчиясы. Фани аңғарындағы үңгірлердің пайда болуында да негізгі рөлді үсу нәтижесіндегі бөлшектену ойнаған.

Үңгірдің 2003 жылғы 2 мамырда BTI кадастрлық түсірілімі негізінде дайындалған тіркеу парағына сәйкес, кадастрлық нөмірі 4521-26 болатын Кё-лик-волди №8 үңгірі Вертеш тауындағы Чаквар елді мекенінде (Фейер уезі) орналасқан. Қуыс кіреберісінің координаттары (Trimble Geoexplorer 3): X: 604301, Y: 228138, Z: 299. Таулы беткейдегі жартас шығыңқысында, орманда үңгірдің ені 1,8 м, биіктігі 0,6 м, табиғи сипаттағы, тұрақсыз пішіндегі, көтерілу өсті бағыттағы кіреберісі бар. Егжей-тегжейлі түсірілген үңгірдің ұзындығы 3 м, тік созылымы 1 м, биіктігі 1 м, тереңдігі 0 м және көлденең созылымы 3 м. Қуыс триас доломит брекчиясында созылып жатыр. Қуыс үсу нәтижесінде жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Жартас көлеңкесі формасындағы үңгірдің табаны көтеріледі, ал оған тән қима түрі — тұрақсыз.