Nagy-Somlyóhegyi Cave

Nagy-Somlyóhegyi-barlang (Нагы-Шомльохеги үңгірі) — Дунай–Ипой Ұлттық паркіндегі Пилиш тауларында орналасқан. Ол Мажарстанның ерекше қорғалатын үңгірлерінің бірі. Туристік карталарда үңгір кіреберісінің географиялық орналасуы белгіленген.

Сипаттама

Пилишясфалу ауылының сыртқы аумағында, елді мекеннің орталығынан солтүстік-шығысқа қарай, биігірек орналасқан, Нагы-Шомльо тасталған тас карьерінің 4-ші карьер деңгейінде, теңіз деңгейінен 320 м биіктікте үңгірдің солтүстік-батысқа қараған кіреберісі орналасқан. Туристік карталарда үңгір кіреберісінің орны үңгір белгісімен және үңгірдің атауымен көрсетілген. Үңгір кіреберісі Пешт вармедьесінде, Комаром-Эстергом вармедьесінің шекарасынан 100 м жерде орналасқан.

Тік сипатты, термалды су текті үңгірде жарқанаттар да кездеседі. Ол Пилишясфалу аймағының ең ұзын әрі ең терең үңгірі. Жабылған үңгірді рұқсатпен қарап шығуға болады. Күніне ең көбі 2 топ бара алады. Бір топ ең көбі 6 адамнан тұрады. Жарқанаттардың демалыс кезеңінде оған кіру шектелген.

1994 жылы үңгір алғаш рет Nagy-Somlyóhegyi-barlang деп сипатталды. Үңгір әдебиетте сондай-ақ Nagy-Somlyó-hegyi-barlang (Сабо, 2002), Nagysomlyó-hegyi-barlang (Юхас, Такачне, 1993) және Nagy Somlyói-barlang (Карпат, 1991) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Карпат Йожефтің 1991 жылы жазған қолжазбасында Nagy Somlyói-barlang (Пилишчаба) ұзындығы 35 м, тереңдігі 20 м екені аталады. Эржебет спорт клубының Үңгір Зерттеу Бөлімшесінің 1993 жылғы есебінде бөлімше Nagy-Somlyóhegyi-barlang-та негізінен ашу зерттеуін жүргізетіні жазылған. Жоғарғы бөлікте бөлімше мұржаларды өрмелеп шығады, төменгі ұштық нүктеде үлкен қазу жұмысын дайындайды. Ясфалудан солтүстік-шығысқа қарай, елді мекеннен биігірек орналасқан тасталған тас карьерінің бұрынғы 4-ші карьер деңгейінде, теңіз деңгейінен 320 м биіктікте үңгірдің солтүстік-батысқа қараған кіреберісі орналасқан. Кіреберіс Пешт вармедьесінде, Комаром-Эстергом вармедьесінің шекарасынан 100 м жерде орналасқан. Кіреберіс жақсы танылатын, күшті тектоникалық жарық, ол солтүстік-батысқа қарай 80°-қа еңкейген. Жарық сызығы бойымен, еңісі 30°, диаметрі шамамен 70×120 см болатын термалды бұлақ құбыры үңгірдің кіреберісін құрайды, ол жарылыстан кейін табылды.

Үңгір тауды екіге бөлетін тектоникалық жарықта пайда болды. Карст суы деңгейіне дейін (теңіз деңгейінен 150 м) созылатын, тік сипатты, бірақ ықтимал көлденеңінен де айтарлықтай өлшемдегі, термалды су текті үлкенірек үңгірдің ашылу мүмкіндігі жоғары. Үлкенірек үңгірдің болуын мына деректер де растайды: тереңдігі 20 м, сәл бұралған, орташа өлшемі 2×3 м болатын, айқын еру белгісі бар термалды бағана, оның түбінде жалған табан бар, оның тас үгінділі саңылаулары арқылы тасталған кішкентай тастар әрі қарай домалап, секіріп кетеді. Ұштық нүктеден толық көлденең қима бойымен жоғары қарай орташа жылдамдығы 2–3 м/мин болатын үңгір желі көтеріледі, ол үңгірдің үстіндегі, содан бері бітеліп қалған карьер террасасындағы саңылаудың үстінде, ең суық ауа-райында да, ең қалың қарды шамамен 6 м² аумақта еріте алады.

Үңгірдің кіреберістері — бітеліп қалған жоғарғысы мен еркін өтуге болатын төменгісі — 1978 жылы ашылды. Есептің авторы, ықтимал, 16 жасында алғашқылардың бірі болып оның түбіне дейін аралап шыққан. Сол кезде кейбір жерлерде strázsahegyi-sátorkőpusztai сұлулығындағы арагонит шоқтары да әшекейлеп тұрған. 1993 жылдың желтоқсанында бөлімше мүшелері жер бетіне жақын жоғарғы бөліктерді өрмелеп шығуды бастады, бұл 1994 жылдың 12 ақпанында сәтті аяқталды. Сол кезде төбесі сынған, өлшемі 4×5 м зал ашылды, одан тік бағана төмен қарай басталады. Бұл зал үңгірдің ең жоғарғы нүктесі. Үңгірдің төменгі қазу орнында ары қарайғы жолдардың ашылу ықтималдығы ең жоғары, сондықтан мүшелер осы жерден толтырылымды қазып алып жатыр. Үңгірде үлкен таға мұрынды жарқанат байқалды. Қолжазбаға үңгірде түсірілген 17 фотосурет қоса берілген. Фотосуреттер 24×36 форматты, түрлі-түсті, сезімталдығы 21 DIN болатын үлдіргеге түсірілген.

Есепке Брусньицки Пал, Брусньицки Золтан, Липтак Бела, Липтак Золтан, Пауль Дьёрдь, Сабо Дьюла және Вебер Иван жасаған, ал Сабо Дьюла құрастырған үңгірдің ұзына бойы қима картасының эскизі кірді. Карта эскизінде фотосуреттерде көрсетілген жерлер белгіленген. Қимада қызыл шеңбермен белгіленген жерлер құлау қаупі жоғары, статикалық бекіту құрылымдарымен нығайтылуы тиіс жерлерді көрсетеді. 1993 жылғы «Karszt és Barlang» журналында Эржебет спорт клубының Үңгір Зерттеу Бөлімшесі Nagysomlyó-hegyi-barlang-та (Пилиш тауы) 1993 жылы жоғарғы кішкентай залды ашқаны және үңгірдің ең төменгі нүктесіндегі үгінді толтырылымын қазуға дайындық жасағаны аталады. Бөлімше тереңдігі 22 м, термалды мұржа тәрізді үңгірдің карта және фото құжаттамасын жасады. Полигон Үңгір Зерттеу Геология-Гидрология Қоғамы 1995 жылы, 1995 жылғы жағдайға сәйкес, үңгірдің ұзына бойы қима картасын сызды, онда 1995 жылы үңгірге орнатылған тірек қабырғалары көрсетілген.

Қоғамның 1995 жылғы есебіне 1995 жылы жасалған үңгірдің ұзына бойы қима картасы және Görényluk-barlang маңын көрсететін, 1:50 000 масштабты бет картасы кірді. Бет картасында картада белгіленген Nagy-Somlyóhegyi-barlang-тың географиялық орналасуы көрінеді. 1998 жылғы 14 мамырдан бастап, қоршаған ортаны қорғау және аймақтық даму министрінің 13/1998 (V.6.) KTM қаулысына сәйкес, Дунай–Ипой Ұлттық паркі Дирекциясының құзыретті аумағында, Пилиш тауларында орналасқан Nagy-Somlyóhegyi-barlang дирекцияның рұқсатымен қаралуы мүмкін. 2002 жылғы MKBT хабарламасында Эржебет спорт клубының Үңгір Зерттеу Бөлімшесі 1993 жылғы 1 маусымда Nagy-Somlyó-hegyi-barlang-ты зерттеу үшін қажетті рұқсат алғаны айтылады. Сол кездегі төменгі ұштық нүкте үлкен тас құлауының ішінде, 16 м тереңдікте болды. 1994 жылы жүргізілген жиі қазу және жол бекіту жұмыстарымен қатар, мүшелер арнайы сұралған рұқсат негізінде үңгір кіреберісін жапты.