Csévi Cave

Чеви-барлаң Дунай–Ипой ұлттық паркі аумағындағы Пилиш тауында орналасқан. Ол Венгриядағы ерекше қорғалатын барлаңдардың қатарына жатады. Туристік жолсілтегіштерде де сипатталған. Барлаңнан археологиялық жәдігерлер табылған болуы мүмкін.

Сипаттамасы

Пилишчев елді мекенінің шетінде, елді мекен орталығынан шамамен 1,5 шақырым шығыста, батысқа қараған жартасты тау беткейінде барлаңның басты кіреберісі орналасқан. Пилишчевтен жету ең оңай жол. Елді мекеннен белгіленген туристік жолмен Эсперанто бұлағына жетуге болады. Осы жерден оның басты кіреберісіне апаратын соқпақ бар, оның соңғы 50 метрі орманды, жартасты тау беткейімен өтеді. Беткеймен жүру барысында алдымен барлаңда жүргізілген қазба жұмысының қалдық үйіндісі көрінеді, содан кейін соны бағдар етіп алған жөн. Басты кіреберіс — барлаңның ең төменгі әрі ең үлкен кіреберісі. Туристік карталарда да барлаңның орны белгіленген.

Барлаң саяхатын басты кіреберістен бастаған жөн. Бірнеше метр ішке қарай жүргеннен кейін қарама-қарсы жақта қабырғада шағын қуыстың кіреберісі көрінеді, бірақ үлкен жол оңға бұрылады. Бірнеше метрден кейін жол көп тармаққа бөлінеді. Оңға, жоғары қарай бір мұржа арқылы беткейге шығуға болады. Солға — опырылымды бөлік, оның жанында солда оңай өтуге болатын қысқа дәліз тағы бір залға дейін жоғары қарай апарады. Залға жеткенде қарама-қарсы жақта тар кішкентай тесік көрінеді, оған еңбектеп кіру ұсынылады. Шамамен 3 м жүргеннен кейін шар тәрізді қуыстармен бөлінген кіші зал жалғасады. Залдың табаны барлаңның басты кіреберісіне қарай қисайып көтеріледі. Жартас бетінде қоңыр гуано қалдықтары бар, олар мұнда тіршілік ететін жарқандар мен еру формаларының қалыптасу тәсіліне меңзейді.

Залға оралып, беткеймен жоғары қарай жүру керек. Оңда алып опырылым тастарының арасынан бірінші мұржаның астына қайтуға болады, ал жоғары қарай ұқсас мұржа беткейге шығады. Осы мұржада жарқандар жиі кездеседі, кейде бір мезгілде 10–15 жарқан ұшып жүреді. Солда қысқа беткейден кейін 2 м-лік қазылған оқпан орналасқан. Барлаңда шөгінді түзілімдер тек осы жерде бар. Бұлар 5–10 см қалыңдықтағы кристалды кальцит қабығының үстінде сәл ерітілген, өсіп шыққан кристалдар. Оқпанда төмен, содан кейін жоғары қарай еңбектеп жүрсе, шағын дәлізге жетуге болады. Солда — мұржа, тарылудан кейін оңда — еңкейіп жүруге болатын зал байқалады. Үлкен жолға оралып, жартас блогының шетінен көтерілгенде жол оңға бұрылады. Осы жерден екі саңылаулы шығу көрінеді, олар арқылы беткейге шығуға болады. Шығудан жоғары қарай жүрсе, Чеви жартастарына жетуге болады, одан Дорог алабына қарай тамаша көрініс ашылады.

Барлаң жоғарғы триас дахштейн әктасында пайда болған. Оны негізгі барлаң жабдығымен, тіпті қалта шамымен де рұқсатсыз аралауға болады. Кіші балалар да арала алады, сондықтан барлаң бастауыш, дағдылану саяхаттарына да қолайлы. Кіші жарақаттарды болдырмау үшін дулыға киген жөн. Барлаңнан оңтүстікте жартас доғасы бар, онда бірнеше кіші қуыс байқалады.

Барлаң алғаш рет 1930 жылы Чеви-барлаң деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Csévi-átjáró (Кордош, 1984), Csévi átjáró (Кадич, 1952), Csévi átjáró barlang (Хорват, Х. Келемен, Торма, 1979), Csévi barlang (Кадич, 1920), Csévibarlang (Ференц, 1953) және Csévi lyuk (Сегхалми, 1937) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Венгр Корольдік геология институтының 1871 жылғы жылнамасында Чевнің жанындағы Хруба-Скала тік батыс беткейінде барлаң бар екені жазылған.

1908 жылы шыққан, Эстергом уезін таныстыратын кітапта Эстергом уезінде барлаңда тұрған адамдардың іздері табылмағаны, өйткені онда ежелгі адамдардың тұрғанын дәлелдейтін ізі бар барлаң жоқ екені айтылған. Бұл өңірге алғашқы қоныстанушылар анағұрлым дамыған қажеттіліктермен келген, олар жануар сүйектерінен, бұғы мүйізінен жасалған құралдарымен қатар тас құралдарды да пайдаланған. Сондықтан оларға барлаңда немесе жерге қазылған ойпаттарда тұру қажеті болмаған, олар шатыр мен қосалар сала алған. Орманда немесе шалғай, қиын жетуге болатын жерлерде әлі күнге дейін көп кездесетін, ішінде адам мәдениетінің іздері бар барлаңдар мен жер ойпаттары ежелгі адамдардың тұрағы бола алмаған. Олар негізінен татар шапқыншылығы мен түрік жаугершілігі кезіндегі жасырыну орындары болған, өйткені онда табылған заттар көне заманға апармайды.

1920 жылы шыққан «Будапешттің Дунай оң жағалауының маңы» атты кітапта Чеви ершігінен жартас опырылымдарынан асып, жартастар арасымен төмен түскенде үлкен кіреберісі бар Чеви барлаңын табуға болатыны айтылады. Барлаң кіре беруші бөлмеден және тау шыңына апаратын, жақсы өтуге болатын кең тармақтан тұрады. Бөлменің сол жағы қуысқа ұқсас пішінге ие болған. Барлаңның түбінде опырылған жомболь, ал оң жағында шыңға ашылатын мұржа қалыптасқан. Барлаңды сынау мақсатында жүргізілген қазбалар нәтижесіз болды. Барлаң үстіндегі жартастардан Чевке тамаша көрініс ашылады. Егер келуші барлаңнан кетуді қаласа, онда барлаңнан оңтүстікке қарай бұталар мен тас сынықтары арасымен төмен түсуге болады. 1920 жылғы «Barlangkutatás» журналында жарияланған, «Будапешттің Дунай оң жағалауының маңы» атты кітап туралы шолуда осы кітапта Чеви барлаңы сипатталғаны айтылады.