Nagyszénási Cavity

Nagyszénási-sziklaüreg — Дунай-Ипой ұлттық паркіндегі Буда ландшафттық қорық аймағында орналасқан, доломитте пайда болған үңгірлердің бірі. Ол Nagy-Szénás тауындағы екі үңгірдің бірі. Ол туристік нұсқаулықтарда да сипатталған.

Сипаттамасы

Nagykovácsi елді мекенінің шетінде, Nagy-Szénás тауының беткейінде, шыңынан солтүстік-батысқа қарай орман бөлігінде, Fülkés-kő деп аталатын жартастар тобында, қатаң қорғалатын табиғи аумақта орналасқан жартас қабырғасының түбінде, теңіз деңгейінен 408 м биіктікте Nagyszénási-sziklaüreg үңгірінің ені 1,8 м, биіктігі 6 м, табиғи, жарықша пішінді, көлденең осьті және солтүстікке қараған кіреберісі орналасқан. Тар әрі биік жарықшаның төменгі, кеңейетін бөлігі үңгір кіреберісі болып табылады. Бұрын оған белгіленген туристік соқпақ арқылы жетуге болатын, бірақ қазіргі кезде кіреберіске апаратын жол жоқ.

Қуыс жүйесі триас доломитінде, коррозия әсерінен пайда болған, оған тән қима түрі — жарықша. Үңгірде бұршақтастар байқалады. Кіреберістен кейін кең, ұзындығы бес метр, ыңғайлы зал бар, ол ішкерілей сәл кеңейеді. Соңында зал тарылады да, биіктігі шамамен бір метр баспалдақтан кейін ішкі, кішірек зал басталады. Залдың соңында үңгір бірнеше кіші жарыққа тармақталып тарылады. Үңгірдің ішкі биіктігі үлкен, жарықшада барлық жерден жоғары қарауға болады, бірақ үңгір бірте-бірте тарыла береді. Ішкі залда, шамамен алты метр биіктікте кіші мұржаның ұшы беткі бетке шығады, сол арқылы үңгірге жарық түседі. Қарапайым, бір деңгейлі, көлденең, құрғақ және шаңды үңгір жабылмаған. Оны қарау үшін рұқсат қажет емес. Негізгі үңгіршілік жабдық пен шамсыз да оңай өтуге болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1976 жылы Nagyszénási-sziklaüreg деп аталды. Әдебиетте үңгір сондай-ақ Nagy-Szénási-kőfülke (Pápa, Dénes 1982), Nagyszénási sziklaüreg (Thuróczy 1964), Nagy-Szénási-sziklaüreg (Pápa, Dénes 1982), Nagy-Szénási sziklaüreg (Pápa 1966), Nagy-szénási sziklaüreg (Pápa 1966), Zsiroshegyi-sziklaüreg (Bertalan 1976) және Zsíroshegyi-sziklaüreg (Kordos 1984) деген атаулармен де кездеседі. Nagy-Szénási-kőfülke атауы адастырады, себебі Sós-hegyi-kőfülke үңгірінің де осыған ұқсас атау нұсқасы бар.

Зерттеу тарихы

1964 жылы жарияланған «Az országos kék-túra útvonala mentén» атты кітапта Nagyszénási sziklaüreg-тен көрініс әдемі екені айтылады. 1966 жылы жарық көрген «Budai-hegység útikalauz» атты кітапта Nagy-Szénás тауының беткейінде екі шағын үңгір бар екені — Nagy-szénási barlang және Nagy-szénási sziklaüreg — айтылады. Nagy-Szénási sziklaüreg-ке бір жол апарады.

1976 жылы аяқталған «Magyarország barlangleltára» атты қолжазбада бұл қуыс Nagyszénási-sziklaüreg деген атпен сипатталған. Үңгір карточкасында оның басқа атауы Zsiroshegyi-sziklaüreg екені жазылған. Nagykovácsi елді мекеніндегі, Nagy-Szénás тауындағы, шыңынан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 650 м жерде, жартасты ортада, алыстан да көрінетін үңгірдің ені 2 м, биіктігі 4 м жарықша кіреберісі бар. Тектоникалық түрде алдын ала қалыптасқан, үгітілген үңгірдің ұзындығы 8 м, ені 2–3 м және биіктігі 3–4 м. Ол бағдарлау жарыстарының тию нүктесі. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі 3 әдеби еңбек негізінде жазылған.

1982 жылы жарияланған «Budai-hegység útikalauz» атты басылымда Nagy-Szénás тауының беткейінде ашылатын екі шағын үңгірге — Nagy-Szénási-barlang мен Nagy-Szénási-sziklaüreg үңгірлеріне белгіленген жол апаратыны айтылады. Басылымдағы картада Nagy-Szénás тауындағы үңгірлердің орны белгіленген. Кітапта ұзындығы 800 м көк үңгір белгісі Nagy-Szénási-kőfülke деп аталатын үңгірге апаратыны жазылған. Kőfülke маңы өте әдемі. Кіреберісінің алдынан көрініс әдемі. Қарсы жақта әдемі, жартасты шың көрінеді. 1984 жылы жарияланған «Magyarország barlangjai» атты кітаптың жалпыұлттық үңгірлер тізімінде Буда тауларындағы бұл қуыс Nagy-Szénási-sziklaüreg деген атпен, Zsíroshegyi-sziklaüreg атау нұсқасымен көрсетілген. Тізімге қатысты, Dunazug-hegység тауларының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабтағы картада үңгірдің географиялық орналасуы көрінеді.

Borzsák Sarolta 2004 жылғы 29 тамызда Nagyszénási-sziklaüreg үңгірінің (Nagykovácsi, үңгір кадастрлық аумағы: 4773) жоспарлық картасы мен 3 көлденең қима картасын жасады. Карта парағында солтүстік бағыт белгіленген. Жоспарлық картада 3 көлденең қиманың үңгірдегі орны көрсетілген. Карталарды жасау үшін үңгірді Borzsák Sarolta мен Egri Csaba өлшеді. Өлшеу нәтижесі бойынша үңгірдің ұзындығы 6 м, тереңдігі 1,5 м. Үңгірдің 2004 жылғы 26 қыркүйекте толтырылған тіркеу парағында егжей-тегжейлі өлшенген үңгірдің ұзындығы 10 м, тік созылымы 6 м, биіктігі 6 м және көлденең созылымы 10 м екені жазылған. Қуысты қарау үшін рұқсат қажет емес.