Nebi Mosque

Небі мешіті — Диярбакырдың Сур ауданында орналасқан тарихи мешіт. 15 ғасырда Аққойлылар дәуірінде салдырылған мешіт Пайғамбар мешіті деп те аталады.

Тарихы

Мұнарасының үстіндегі 936/1530 жылғы жазбадан диярбакырлық Касап Қажы Хусейн есімді адамның осы бөлігін салдырғаны түсініледі, алайда негізгі ғимаратты кім салғаны нақты белгісіз. Бірақ тас жабылған бір күмбезді мешіт 15 ғасырдағы Аққойлылар туындысы деп болжанады. 16 ғасырда кейбір өзгерістерден өткен. Мұнарасындағы жазбалардың көбінде Мұхаммедтің сөздері «қале ән-нәби» өрнегімен келтірілгендіктен, құрылыс Небі мешіті, Пайғамбар мешіті немесе Жәми ән-нәби деп аталған. Деректерге сәйкес мешіт алғаш салынған кезде өте үлкен аумаққа салынған. Бұрын Ханафилер мен Шафиғилер бөлімі деп екі бөліктен тұрса, бүгінде мешіт тұрған ғимарат Шафиғилерге тиесілі. І дүниежүзілік соғыс кезінде Ханафилерге бөлінген бөлігі казарма ретінде пайдаланылып, сондықтан бұл бөлімнің плиткалары мен басқа бөліктері бүлінген. 1927 жылы Ханафилерге тиесілі бөлім толық құлап, 1955 жылы бұл бөлім мен мұнара муниципалитет тарапынан бұзылып, сол кезде кеңейтілген Ғази даңғылына қосылды. Сол жылы мұнара кіру есігінің жанынан алынып, бүгінгі орнына орнатылып, мешіт бүгінгі көрінісіне келтірілді. 1960 жылы Уақыфтар бас басқармасы қалған басқа бөліктерін жөндеді және мұнара қазіргі орнында қайта салынды. Сонымен қатар мұнараға жалғасқан, аркалы есігі бар аулысы және оның шығыс жағында шағын дүкендер, солтүстік жағында бір бөлігі бүгін де сақталған медресесі болған.

Сәулеті

Небі мешіті Диярбакырға тән қара базальт тасынан жасалған, соңғы жамағат орнының қасбеті мен мұнарасында бір қатар ақ, бір қатар қара базальт тасымен өзгеше жол қолданылып, біркелкі көрініс болдырылмаған. Алты тіректі жоспар үлгісінде салынған. Небі мешітінің соңғы жамағат орнында бағандар цилиндр денелі, баған бастары шеттері қиылып, қиық пирамида пішініне айналған. Аркада үшкір аркалары ойық және таяқша қиықтармен қоршалып айшықталған. Ханафилер бөлігі Шафиғилер бөлімінің шығысында орналасқан және көлденең тікбұрышты жоспарлы, төрт аймақты, тіректі және аркалы жоспар схемасына ие болса, Шафиғилер бөлігі жоспар мен сәулет жағынан көлденең тікбұрышты жоспарлы және күмбезбен жабылған. Мешіттің мұнарасы төртбұрышты және әшекейлі жазбалармен қоршалған. Бір қабатты салынған құрылыс аулаға қараған солтүстік қасбетінен бір есікпен сыртқа ашылады. Сонымен қатар барлық қасбеттерде екіден барлығы сегіз терезе ойығы бар. Кіру есігінің үстіндегі муәззин мақсұрасына шығыс жақтағы терезе арқылы жетеді.