Pir Mardakan Khanqah

Pir Mardakan Khanqah (Azerbaijani: Pir Mərdəkan xanəgahı) — Қазақстан Республикасының Шамахи ауданынан 16 км батыс-оңтүстік-шығысында орналасқан Гойлар ауылындағы тарихи сәулет ескерткіші. Кешенге қабір, әулеттік ғимарат және кішкентай қосымша ғимараттар кіреді. XIII–XIV ғасырларда салынған. Кейбір дереккөздерге сәйкес, бұл оның заманындағы атақты ғалымдардың бірі Сейид Мәрдаканидың қабірі.

Тарих

Қабір тасындағы және қабырғалардағы қалған кейбір жазбаларды М. Нематова оқыды. Осы жазбаларда ескерткіш 1188–1203 жылдары (Хижри күнтізбесі бойынша 583–600) салынғаны көрсетілген. Стильдік сипаттамаларына сәйкес, ескерткіштің тарихы XIII ғасырдың басына жатады.

Кханға айналасында ежелгі зират, қонақжай кешені бар. Ескерткіштің фасадындағы жазба, араб тілінде, түлуф жазуында, куфик элементтерімен жазылған: «Алланың атымен, мейірімді және рақымды. Бұл Шейх, имам, ең ұлы ғалым, сенуші Тәйр Таж әл-Худа Мәрдакані Ибн Әлидің қабірі. Алла оларға рақым етсін....»

Ескерткіштің тарихын екінші жазбаға негіздеп анықтауға болады. Қабірдің сол қабырғасына бекітілген, есіктен кіргенде сол жақта орналасқан, екі жолдық кішігірім жазбада: «Ең ұлы падишаһ, хаган... Фаррухзад ибн Фазилалмуахид Манучихр...» Автор бұл билеуші Ширваншах Фаррухзад I, Ширваншах Манучихр III-нің ұлы екенін түсіндіреді. Ол да XIII ғасырда өмір сүрген.

Ғалым Мадак деген атау Иран Әзірбайжанының бір жерінде бар екенін атап өтеді. «-ани» жұрнағы қабір иесі сол жерден шыққанын білдіреді. «Мадакани» сөзі тарих барысында «Мәрдакан» болып өзгерген.

Сәулеттік ерекшеліктер

Кешеннің бір бөлігі болып табылатын қабір бүгінгі күнге дейін өз түпнұсқа көрінісіне жақын күйінде жеткен. Әзірбайжан сәулетінде басқа мысалдары бар бұл мавзолейлер әдетте екі куполды және мұнара пішінді қабірлердің комбинациясынан тұрады. Әзірбайжан сәулетінде осы типтегі мавзолейлердің мысалы ретінде Нахчывандағы Alinjachay Khanqah қабірі және басқа қабірлер көрсетілуі мүмкін. Pir Mardakan мавзолейінің жоспары куполдары бар қабірлердің өте кездейсоқ нұсқасын қайталайды. Көлем бойынша, бұл типтегі қабірлер екі комбинацияның қосындысынан тұрады. Төменгі бөлік купол мен мұнарадан, ал жоғарғы бөлік куполмен жабылған. Жоғарғы бөлік сыртқы жағынан өз композициясы бойынша тәуелсіз көрінеді, төменгі бөлікпен жалғасы ретінде емес, өйткені осындай қабірлерде көбінесе куб пішінді және жоғарғы мұнара бөліктері арасында біртіндеп өту жоқ.

Куполды мавзолейлер ғибадатхана түріндегі ғимараттар болғандықтан, адамдар жерленгендерді көруге және осындай орындарда діни рәсімдер өткізуге келетін. Сондықтан, осы типтегі мавзолейлер мешіт ретінде де пайдаланылған. Мавзолейдің ішкі қабір бөлігі оның құрылымына сәйкес шаршы пішінді, бұрыштардағы скинчелер арқылы сегізбұрышқа айналады. Сегізбұрыштағы сегізбұрышты призманың үстіне пирамида тәрізді шатыр қапталған. Қашықтан қарағанда қабір қарапайым сегізбұрышты қабірге ұқсайды, себебі жердің рельефі төменгі кубтық бөлікті жабады. Оның сыртқы қабырғаларының өлшемі 4,6×5 м, ішкі қабырғалары 2,6×2,6 м. Шаршы бөліктің биіктігі 3 м, пирамиданың биіктігі 4,7 м.

Қабірдің шығыс жағынан үш бөлмелі ханқа ғимараты бекітілген. Үлкен бөлме 4,4×7,3 м өлшемді және ғибадатқа арналған. Бөлмелердің тек біреуі бүгінгі күнге дейін сақталған. Қалған екі бөлме толықтай қиратылған.

Бұл ескерткіш көптеген ерекшеліктеріне сәйкес мұнаралар мен куполдары бар Әзірбайжан қабірлер тобына жатады. Құрылымдық және сәулеттік ерекшеліктеріне қарай Пир Мардaқан Ханқаға ұқсас ескерткіштер басқа түркі елдерінде таралған. Мысалы, Түрікменістанда осы қабірдің сәулеттік ерекшеліктерін қайталау бірнеше сәулеттік ескерткіштер бар. Күнья-Ұргенчтегі Fakhraddin Razi және Sheikh Sharif мавзолейлері мысал бола алады.