Sátorkőpuszta Cave

Шаторкёпуста үңгірі — Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркінің аумағында орналасқан Пилиш тау жотасында, Эстергом-Кертварош ауданында, Надь-Стража тауында орналасқан. Теңіз деңгейінен 253 метр (кейбір деректер бойынша 273 метр) биіктікте ашылатын үңгір Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда жалпы жұртшылық үшін ашылды, дәл сол кезде оны ғылыми тұрғыдан зерттеу де басталды.

Сипаттама

Ұзындығы 354 метр болатын Шаторкёпуста үңгірі өз түзілімдерінің арқасында термокарсттануның, яғни ыстық сумен үңгір түзілуінің үлгі-эталоны (прототипі) саналады. 1946 жылғы «ресми» ашылуынан кейін ыстық сулы үңгірлердің пайда болуы мен дамуына қатысты бұрын пікірталас тудырған көптеген мәселе шешілді, дегенмен ғалымдар бүгінге дейін бірқатар сұраққа жауап табуы керек, ал бұл оңай іс емес. Зерттеушілердің пікірінше, үңгірдің пайда болуы үшінші дәуірге жатады, сол кезде таулы аймақтың қазіргі бет-бейнесін қалыптастырған жарылымды тау құрылымы түзілген. Осы жарылымды құрылым ыстық сулардың жоғары көтерілуіне, ақыр соңында үңгірдің пайда болуына мүмкіндік берген. Заманауи зерттеулерге сүйенсек, Шаторкёпуста үңгірін түзген ыстық сулар жанартаулық іс-әрекеттің кейінгі өнімі болды деген теорияны жоққа шығаруға болатын сияқты. Себебі бұған дәлел жоқ, әрі орасан зор уақыт аралығы (10-15 миллион жыл) да мұндай түсіндірмені күмәнді етеді.

Үңгір қуысын қамтитын жыныс — триас дәуіріне жататын, шамамен 225 миллион жыл жасы бар шөгінді дахштейн әктасы. Осы жыныста тектоникалық жарықтар бойымен көтерілген ыстық, көбіне күкірт қышқылды ерітінділер айтарлықтай еріту жұмысын жүргізіп, қуысты өте ерекше түзілімдермен әшекейлеген. Кальцит, арагонит (CaCO3) және гипс кристалдары (CaSO4) үңгір қабырғаларын еденнен төбеге дейін алуан түрлі — негізінен қабықша, қыртыс, ине және баған тәрізді — пішіндерде жауып тұрады. Дерлік дұрыс шар тәрізді кішкене бөлмешелер, яғни шар тәрізді ойықтар жасанды араласудың іздері болып көрінуі мүмкін. Соңғы кездері олардың пайда болуы су буының конденсациялық еруіне байланысты деп есептеледі.

Үңгір түзілімдерінің көпшілігі ыстық суға толған жолдарда бірнеше жүз мың жыл бойы қалыптасқан. Америкалық профессор Артур Палмер 2001 жылы жасаған сапары кезінде бу конденсациясының қуыс түзуші әсерін де маңызды деп бағалады. Сол жылы шаторкёпуста шар тәрізді қуыстарын австралиялық Армстронг Осборн да зерттеп, маңызды түзілімдерді жеке-жеке өлшеп шықты. Ең үлкен ойық үңгірдің ортаңғы деңгейінде орналасқан, оның диаметрі төрт метр. Ауа температурасы төменгі бөліктерде табиғи жағдайда тұрақты түрде 13,1 °C-ты құрайды, ал жоғарғы, кіреберіс аймағында маусымға байланысты өзгереді. Үңгірдегі салыстырмалы ылғалдылық 95-98% аралығында.

Үңгір әдебиетте Esztergom Őrhegyi Kristálybarlang (Kordos 1984), Esztergom-Őrhegyi Kristálybarlang (Bertalan 1976), Sátorkő-barlang (Szegő 1948), Sátorkői barlang (Szegő 1948), Sátorkőpuszta Cave (Kordos 1977), Sátorkő-puszta Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Sátorkő-pusztai-barlang (Kordos 1977), Sátorkőpusztai barlang (Bertalan 1976), Strázsahegyi-alsóbarlang (Bertalan 1976) және Strázsahegyi alsóbarlang (Kordos 1984) атауларымен де кездеседі.

Үңгірге саяхат

Шаторкёпуста үңгірі 1993 жылдан бері қолжетімді және бүгінде Комаром-Эстергом комитатының жалпы жұртшылық көре алатын жалғыз үңгірі болып табылады. Оны 1989 жылы құрылған Бенедек Эндре үңгіртанушылар және табиғат қорғау қауымдастығы (BEBTE) күтіп-баптап, пайдалануды жүзеге асырады. Қауымдастықтың мақсаттарының қатарында ландшафтты қорғау міндеттерін орындаумен қатар, үңгірді барлық қызығушылық танытушыға көрсету де бар. Үңгірді наурыздан қарашаға дейін айына бір рет, қауымдастықтың сайтында жарияланатын күндер мен шарттар негізінде қарауға болады. Бару алдын ала тіркеуді қажет етеді.

Тіршілік әлемі

Үңгір бірқатар тіршілік иесі үшін тұрақты және маусымдық баспана қызметін атқарады. Үңгірсүйгіш (троглофил) түрлердің ішінде кіші тағанмұрын жарғанат та осында паналайды, оның саны шамамен жиырмаға бағаланады. 2004 жылы дөңгелек ершікті тағанмұрын жарғанат та байқалды. Орман тышқаны (соня) да үңгірге жиі соғып тұрады. 2003 жылдың қысында үңгіртанушыларды да таңғалдырды — 40 метр тереңдікте, саз балшықты қоқыстың арасына тығылып, қысқы ұйқыда жатқан дарақ табылды. Үңгірдің жоғарғы бөлігінде көптеген жәндіктер, соның ішінде масалар, шыбындар мен өрмекшілер қыстайды.

Зерттеу тарихы

Неміс әскерінің бақылауымен жұмыс істеген тас өндірушілер 1944 жылы жарылыстар нәтижесінде жартас қабырғасында ашылған жарыққа тап болды, бірақ сол кезде оған, бақытымызға орай, айтарлықтай мән берілмеді. Оны ашушылар — дорогтық Вархиди Карой мен Вархиди Резэ, сондай-ақ олардың серіктері — екі жылдан кейін кейін үңгір ретінде анықталған кең қуыстар жүйесіне енген.

Шаторкёпуста үңгіріндегі алғашқы ресми жерсипаттау (далалық тексеру) Мажар мемлекеттік геология институтының тапсырысымен Якуч Ласло, Венковиц Иштван және Никл Матилд тарапынан жүргізілді, дегенмен бұл кезде дорогтық жастар үңгірдің көп бөлігін баяғыда аралап шыққан еді. Якуч Ласло мен Венковиц Иштванның арқасында 1946 жылы үңгірдің картасы жасалып, ол елдік тізімге енген үңгірге айналды. Сол кездегі өлшеу деректері бойынша үңгірдің ұзындығы 286 метр, тереңдігі 46 метр болды. Дәстүрлі үңгір картасын жасау тәсілі бойынша тек шым-шытырық сызықтармен бейнеленетін жолдарды Якуч Ласло 1946 жылы кеңістіктік, масштабы кішірейтілген гипс моделі арқылы көрнекі етіп көрсетті.