Strázsa-hegyi Róka Cave

Стража-хеди Рока тесігі — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Пилиш тауында, Надь-Стража тауында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Эстергом-Кертварош аудандық бөлігінде орналасқан Надь-Стража тауының (Стража тауы) батыс беткейінде жатыр. Стража-хеди Рока тесігінің кіреберісі Стража-хеди үңгірінен солтүстік-батысқа қарай 6 м жерде орналасқан. Үңгір кіреберісінің үстіндегі жартас қабырғасында үлкен қара әріптермен жазылған «красноярск» деген жазу көрінеді. Үңгір кіреберісіне тек жеңіл жартасқа өрмелеу арқылы ғана жетуге болады, бірақ кіреберіске өрмелеп шығу үшін жабдық қажет емес. Ұзындығы 2,5 м үңгір триас дәуіріне тән дахштейн әктасында түзілген.

Стража-хеди Рока тесігі әдебиетте Стража-хеди-рокалук (Краус, 1997), Стража-хеди-рокалюк (Кордош, 1984), Стража-хеди рокалюк (Вегхеи, 1922-1925), Стражахеди рокалюк (Таснади, 1926-1927) және Сзтражахеди рокалюк (Кадич, 1952) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1922-1925 жылдардағы «Барлангкутатаs» басылымында жарық көрген мақалада Вегхеи Лайош Эрег-Стража тауының оңтүстік-шығыс бөлігінің жалаңаш әктас жартастарында, карсттанған жартас тобында үш қуыс тапқаны, солардың бірі Стража-хеди рокалюк екенін хабарлайды. Ол қуысқа «рокалюк» (түлкі тесігі) атауын, оның қалыптасуы түлкі тесігі жартас қуыс түріне сай келгендіктен берген. Осы үңгірдің кіреберісі таудың басына ең жақын, теңіз деңгейінен 295 м биіктікте орналасқан. Үңгір кіреберісі солтүстік-батысқа қарайды. 1925 жылғы «Эстергом жылнамасында» Эрег-Стража тауының Табла тауына қараған, өте карсттанған бөлігінде жартас қуыстары кездесетіні айтылған.

1926-1927 жылдардағы «Барлангкутатаs» басылымында 1923-1924 жылдары жүргізілген жарғанат бақылаулары кезінде Стражахеди рокалюкте (Эстергом уезі) Таснади Кубачка Андраш пен Вегхеи Лайош бірнеше рет кіші тағалы жарғанатты (Rhinolophus hipposideros Bechst.) байқағаны айтылған. 1924 жылғы 24 шілдеде аналарында әлі де өте дамыған төлдер ілініп тұрған.

1935 жылғы «Эрдесети лапок» басылымында Эстергомға жақын орналасқан, өте қызғылықты жартас пішіндеріне бай Стража тауының карсттанған жартас тобында Вегхеи Лайоштың үш қуыс тапқаны жазылған. Солардың бірін ол Стражахеди рокалюк деп атаған. «Туристалар парағының» 1937 жылғы санында Стражахеди рокалюктің Стража-хеди үңгірі мен Стража-хеди жартас ойығынан батысқа қарай, сәл жоғарырақ жатқаны жазылған. Бірнеше метрден кейін шамамен 1 м ені мен 0,5 м биіктігі бар тесік бірте-бірте тарылады. Кадич Оттокардың 1952 жылы аяқталған қолжазбасында Сзтражахеди рокалюктің Стража-хеди үңгірі мен Стража-хеди жартас ойығынан сәл жоғарырақ, батыста орналасқаны айтылған. Ені 1 м, биіктігі 0,5 м кіреберісі бірнеше метр ұзындықтағы, артқа қарай тарылатын қуысқа апарады. Қолжазбаның үңгірді сипаттайтын бөлігі Шёнвискy Ласлоның басылымы негізінде жазылған.

Ланг Шандордың 1953 жылы жарияланған зерттеуі бойынша, Надь-Стража тауында баяғыдан белгілі үш үңгір (Стража-хеди үңгірі, Стража-хеди жартас ойығы, Стражахеди рокалюк) және жақында ашылған бір үңгір (Шаторкёпустаи үңгірі) бар. Баяғыдан сипатталған үш үңгірдің ішінде ең үлкені — Стража-хеди үңгірі. Стражахеди рокалюк таудың жоғарғы бөлігінде орналасқан. Бұл үңгір Стража-хеди үңгірінен 15 м жерде. Үңгірдің солтүстік-батысқа қараған кіреберісі теңіз деңгейінен 295 м биіктікте жатыр. Бұл үңгірді де (Стража-хеди үңгірі мен Стража-хеди жартас ойығы сияқты) карст суы ерітіп шығарған, сондықтан ол бұлақ үңгірі болып табылады. Вегхеи Лайош та таудың жоғарғы үш үңгірінің (Стража-хеди үңгірі, Стража-хеди жартас ойығы, Стражахеди рокалюк) ортақ жарылым жүйесі бойымен түзілгенін болжаған. Ланг Шандор жоғарғы үш үңгірдің төменгі Шаторкёпустаи үңгірімен де байланысты болуы мүмкін екенін және олардың барлығын термалды сумен араласқан карст суы ерітіп шығарғанын болжады.

1976 жылы аяқталған, Берталан Кароли жазған қолжазбада Стражахеди рокалюктің Пилиш тауында (Пилиш сілемінде), Эстергомда орналасқаны айтылған. Стража-хеди үңгірінен батысқа қарай шамамен 20 м жерде, теңіз деңгейінен 295 м биіктікте тесіктің солтүстік-батысқа қараған кіреберісі жатыр. Стража-хеди Рока тесігі 3-4 м ұзын, 1 м ені мен 0,5 м биіктігі бар бұлақ үңгірі. Қолжазбаның үңгірді сипаттайтын бөлігі 2 басылым негізінде жазылған. 1984 жылы шыққан «Мадиярстан үңгірлері» атты кітаптың ұлттық үңгірлер тізімінде Пилиш тауы үңгірлерінің қатарында бұл үңгір Стража-хеди-рокалюк деген атпен көрсетілген. Осы тізімге қоса берілген, Дуназуг тауының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада үңгірдің географиялық орны да белгіленген.

1997 жылғы 29 мамырда Регёш Йожеф үңгірді өлшеп-түгендеп, содан кейін 1997 жылғы 1 маусымда осы өлшеу негізінде Краус Шандор үңгірдің жоспар картасы мен көлденең қима картасын құрастырды. Екі картада үңгір 1:50 масштабта көрсетілген. Жоспар картасында үңгірдегі қиманың орны көрсетілген. 1997 жылғы 29 мамырда Краус Шандор Киш-Стража, Кёзепше-Стража және Надь-Стража тауларының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін жоспар-сызба сызды. Сызбада Рокалук деген атпен белгіленген Стража-хеди Рока тесігінің географиялық орны көрсетілген. Краус Шандордың 1997 жылғы есебінде 1997 жылға дейін де белгілі болған Стража-хеди-рокалуктың картасы 1997 жылы жасалғаны жазылған. Есепке 1997 жылы сызылған жоспар-сызба енгізілді.