Strázsa-hegy Cave

Стража-хеди үңгірі Мадиярстанның аса қатаң қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Пилиш тауында орналасқан. Ондан археологиялық және палеонтологиялық олжалар табылған.

Сипаттамасы

Ол Пилиш тауында, Надь-Стража тауының (Стража тауы) оңтүстік-батыс беткейінде, Эстергом-Кертварош деп аталатын аудандық бөлікте, тау беткейінде, орманда, оңай жетуге болатын жерде орналасқан. Ол Шаторкёпустаи үңгірінен шамамен 40 м жерде, теңіз деңгейінен 285 м биіктікте, жартас қабырғасының түбінде ашылады. Оның оңай жетуге болатын, алыстан да көрінетін, оңтүстік-батысқа қараған кіреберісі табиғи жолмен ашылған, оны Тюндеркапу (Періштелер қақпасы) және Ангяласай (Періште аузы) деп те атайды. Гидротермалды шығу тегі бар үңгірлерде кіреберістің табиғи жолмен ашылуы сирек кездеседі. Үлкен кіреберіс шамамен 7-9 м биік және 7 м ені, табиғи сипатты, үшбұрышты пішінді, көлденең бағытталған.

Үңгір құрғақ, бұзылған, ыдырап бара жатқан жағдайда көрінеді. Ол ауданы шамамен 200 м², коррозиялық пішіндер байқалатын үлкен, әсерлі кіреберіс залынан тұрады. Ол беткі бетке үлкен саңылаулармен ашылады. Залдың төбесі үш жерден, ал бүйірі де ашылған. Ол жоғарғы триас дәуіріне тән дахштейн әктасында түзілген. Оның бір бөлігі еркін баруға болады, осы бөлікті аралау үшін шам қажет емес. Жабылған бөліктеріне Дуна-Ипой ұлттық паркі басқармасының рұқсатымен баруға болады.

Эстергомдағы Шаторкёпуста осы үңгірдің атымен аталған. Оның шөгіндісінен қыш сынықтары мен от орны іздері, сондай-ақ 42 түрден тұратын омыртқалылар фаунасы табылды. Дегенмен, бұл сан дәл емес, себебі құс сүйектерінің тек аз бөлігі анықталған.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1964 жылы Стража-хеди үңгірі деген атпен аталды (Шёнвискy, 1964). Сондай-ақ әдебиетте «екінші Шаторкёи үңгірі» (Такачне, 2003), Мащодик Шаторкёпустаи барланг (Берталан, 1976), Мащодик Шаторкё-пустаи-барланг (Краус, 2002), Стража-барланг (Кадич, 1922-1925, Вегхеи, 1922-1925), Стражахеди-барланг (Баратоши, 1959), Стражахеди барланг (Бекеи, 1931) және Сзтража-барланг (Кадич, 1952) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1908 жылы шыққан, Эстергом уезін сипаттайтын кітап бойынша, Эстергом уезінде үңгір тұрғындарының ізі табылмаған, себебі онда ежелгі адамдардың тұрғанын көрсететін іздер бар үңгірлер жоқ. Бұл өлкеге алғашқы қоныстанушылар неғұрлым дамыған қажеттіліктерімен келген, олар жануар сүйектерінен, бұғы мүйізінен жасалған құралдарымен қатар тас құралдарды да қолданған. Сондықтан оларға үңгірлерде немесе жерге қазылған қуыстарда тұру қажет болмаған, керісінше олар шатыр мен лашық жасай алған. Орманда немесе шалғай, қиын жететін өлкелерде қазір де көп кездесетін, ішінде адами мәдениет іздері бар үңгірлер немесе жерге қазылған қуыстар ежелгі адамдардың тұрағы бола алмаған. Олар негізінен монғол шапқыншылығы мен түрік бассыздығы кезеңіне тән жасырыну тесіктері болған, себебі олардан табылған заттар ежелгі дәуірге апармайды.

1920 жылғы жазда және 1921 жылғы жазда Вегхеи Лайош үңгірде археологиялық және палеонтологиялық сынақ қазба жұмысын жүргізді. Осы екі жылда ол 1:133 масштабта сызылған жоспар картасы мен бойлық қима картасын жасады. Жоспар картасында солтүстік бағыт, беткі бетке шығатын мұржалардың проекциясы, сынақ шұңқырының аймағы және жүйелі қазба аймағы да белгіленген. Бойлық қима картасы үңгірді бас осі бойымен көрсетеді. 1921 жылғы сынақ қазба жұмысы ең көп нәтиже уәде ететін жерде, үңгірдің артқы бөлігінде жүргізілді. Мұнда ашық охра-сары түсті, борпылдақ материал алынды, ол негізінен кварц құмынан, үрленген шаңнан және төбеден түскен, жіңішке әктас ұнынан тұрды. Бұл шөгінді толығымен сол жерде түзілмеген, ол көбіне Кормош Тиводар қазіргі заманғы лёсс деп атайтын шөгінді түрімен салыстырылады.

Сынақ қазба жұмысы аймақтың қазбаға қолайлы екенін дәлелдегендіктен, 1922 жылғы жазда Кадич Оттокар мен Таснади Кубачка Андраспен бірлесе отырып, Вегхеи Лайош жүргізген жүйелі қазба жұмысы жүргізілді, ол ұзақ үзілістермен мамырдан тамызға дейін созылды. Жүйелі қазба жұмысы Алдыңғы залда жүргізілді, кейбір жерлерде 2,5 м тереңдікке жеткенімен, ешбір жерде табанға жете алмады. Осы жерден қазылған шамамен 30 м³ материалдың шұңқыры сына тәрізді. Шұңқырдың бір қабырғасы үңгірдің бас осінің бағытымен сәйкес келеді, әрі осы қима бойымен шөгіндінің жақсы ажыратылған 7 қабатын ажыратуға қол жеткізілді. Қабат тобының ең жоғарғы мүшесі — әктас қалдығымен араласқан қара орман қарашірінідісі, оның қалыңдығы бас ось бағытында 0,75-1 м аралығында өзгереді. Оған перпендикуляр бағытта, қабырғаға қарай жіңішкереді, бұл сіңу бағыты мен материал шығу тегін жақсы көрсетеді.

Қазба жұмысы кезінде осы қабаттан бірнеше центнер салмақты, толығымен қарашірініге сіңген жартас блоктары табылды, олар демек голоцен дәуірінде құлаған, бұдан плейстоцен дәуірінің соңында мұржалардың әлдеқайда кішірек болғанын анықтауға болады. Сол кезде қарашірінді шөгіндінің қалдыққа ең бай қабаты болды. Қарашірініден тікелей төмен қалыңдығы 0,43 м құм қабаты жатыр, ол жіңішке, біркелкі дәндерден тұрады және өзен жағалауының құмына ұқсайды. Оның түсі негізінен сұр. Ол кіреберістен шамамен 2 м жерден басталып, бас ось бойымен ішке қарай қалыңдап, кішкене иіліспен беткі беттің көтерілуін қайталайды. Құм қабаты, әрине, сол жерде түзілмеген, оны су әкелген немесе ол анемогенді (жел әкелген). Құм қабатының астында қалыңдығы 0,55 м әктас туфты саз жатыр, ол үңгірдің ішіне қарай қалыңдайтын қабатта орналасқан. Оның материалы үңгір күмбезінен шыққан. Қазу кезінде бұл қабат оның астындағы қабаттармен бірге, тіпті ең құрғақ ауа-райында да, әрдайым ылғалды болды.