Strázsa-hegyi rock shelter

Стража-хедьи жартас қуысы — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Пилиш тау жотасында, Надь-Стража тауында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттама

Стража-хедьи жартас қуысы Эстергом-Кертварош ауданында, Надь-Стража тауының (Стража тауының) оңтүстік-батыс бетінде, Стража-хедьи үңгірінен батысқа қарай, шамамен 3 метр төменірек, 8–10 метр қашықтықта орналасқан. Ұзындығы 8 метр жартас қуысының үлкен кіреберісі оңтүстік-батысқа қарайды. Үңгір жоғарғы триас дахштейн әктасында коррозия мен үсу нәтижесіндегі бөлшектену әсерінен пайда болған. Қуыс қабырғасында кейбір жерлерде бұршақтас, кальцит губкасы және ромбоэдрлік кальцит өсінділері байқалады, дегенмен олар қатты бүлінген. Оңай жетуге болатын, оңай өтуге болатын үңгірді рұқсатсыз, күнделікті киіммен, арнайы жабдықсыз көруге болады.

Үңгір әдебиетте Strázsa-hegyi-kőfülke (Bertalan, Schőnviszky 1973–1974), Strázsa-hegyi kőfülke (Véghelyi 1922–1925), Strázsahegyi kőfülke (Földváry 1935), Strázsa-hegyi-sziklaodu (Bertalan, Schőnviszky 1973–1974), Strázsa-hegyi sziklaodu (Kárpát 1991), Strázsahegyi sziklaodu (Schőnviszky 1937), Sztrázsahegyi kőfülke (Kadić 1952) және Sztrázsahegyi sziklaodu (Kadić 1952) атауларымен де кездеседі. 1984 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Strázsa-hegyi-sziklaodú деп аталды.

Зерттеу тарихы

1922–1925 жылдардағы «Barlangkutatás» басылымында жарық көрген мақаласында Вегхейи Лайош Ораг-Стража тауының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі жалаңаш әктас жартастарында, карсттанған жартас тобында үш қуыс тапқанын хабарлайды, солардың бірі — Strázsa-hegyi kőfülke. Ол қуысқа «kőfülke» (тас ойығы) атауын берді, себебі оның пайда болу түрі осы типке сәйкес келеді. Тас ойығы теңіз деңгейінен 284 метр биіктікте орналасқан және Дорог жаққа қарайды. 1925 жылғы «Эстергом жылнамалары» басылымында Ораг-Стража тауының Табла-хедь жаққа қарайтын, қатты карсттанған бөлігінде жартас қуыстары кездесетіні айтылады. 1935 жылғы «Erdészeti Lapok» басылымында Эстергомға жақын орналасқан және өте қызық жартас пішіндеріне бай Стража-хедь тауының карсттанған жартас тобында Вегхейи Лайош үш қуыс тапқаны жазылған. Солардың біріне ол Strázsahegyi kőfülke атауын берген.

«Turisták Lapja» журналының 1937 жылғы санында жарияланған, Шёнвіскі Ласло жазған зерттеуде екі бөлек үңгір ретінде сипатталған Strázsahegyi kőfülke мен Strázsahegyi sziklaodu шын мәнінде бір ғана үңгір — Стража-хедьи жартас қуысы. Жарияланымда тас ойығы Стража-хедьи үңгірінен шығысқа қарай, жартастың оңтүстік-шығыс жарылымында ашылатыны айтылады. Сегіз-тоғыз метр биіктіктегі үлкен, елеусіз ойықтың қабырғаларында ежелгі от жағу іздері байқалады. Сипаттама бойынша жартас қуысы Стража-хедьи үңгірінен батысқа қарай, бірнеше метр жоғарырақ орналасқан. Бірнеше метрлік кішкене қуыстың оң жағынан тереңірек, өтуге келмейтіндей тар тесік басталады. Кадич Оттокар 1952 жылы аяқтаған қолжазбасында Шёнвіскі Ласлоның үңгір сипаттамалары қайталанған. Қолжазбада да Стража-хедьи жартас қуысы екі бөлек үңгір ретінде сипатталған, бір үңгірдің атауы Sztrázsahegyi kőfülke, екіншісінікі Sztrázsahegyi sziklaodu.

1953 жылғы «Földrajzi Értesítő» басылымында жарияланған, Ланг Шандор жазған еңбекте Надь-Стража тауында бұрыннан белгілі үш үңгір (Стража-хедьи үңгірі, Strázsahegyi kőfülke, Стража-хедьи түлкі ұясы) және жақында ашылған бір үңгір (Шаторкёпуста үңгірі) бар екені айтылады. Бұрыннан сипатталған үш үңгірдің ішінде ең үлкені — Стража-хедьи үңгірі. Strázsahegyi kőfülke дегеннің Дорогке, оңтүстік-батысқа қарайтын кіреберісі теңіз деңгейінен 284 метр биіктікте орналасқан. Стража-хедьи үңгірінен 5 метр қашықтықтағы кішкене тас ойығы — таудың ішінен бетке шыққан судың еруінен пайда болған коррозиялық үңгір. Бұл үңгірді де (Стража-хедьи үңгірі мен Стража-хедьи түлкі ұясы сияқты) карст суы еріткен, сондықтан ол — бұлақ үңгірі. Вегхейи Лайош та таудың жоғарғы үш үңгірі (Стража-хедьи үңгірі, Strázsahegyi kőfülke, Стража-хедьи түлкі ұясы) ортақ жарылым жүйесі бойымен пайда болды деп есептеген. Ланг Шандор жоғарғы үш үңгірдің төменгі Шаторкёпуста үңгірімен де байланысы бар және олардың барлығын термалды сумен араласқан карст суы ерітті деп болжаған.

1976 жылы аяқталған және Берталан Карой жазған қолжазбада да тас ойығы мен жартас қуысы екі бөлек үңгір ретінде берілген. Тас ойығын сипаттау үшін Шёнвіскі Ласло мен Ланг Шандордың жарияланымдары пайдаланылған. Қолжазба бойынша Strázsahegyi kőfülke Пилиш тау жотасында, Пилиш жотасында, Эстергомда орналасқан. Стража-хедьи үңгірінен шығысқа қарай 5 метр жерде, жартастың оңтүстік-шығыс жарылымында, теңіз деңгейінен шамамен 284 метр биіктікте оңтүстік-шығысқа қарайтын кіреберісі бар. Бұлақ үңгірі 8–9 метр биік, қабырғаларында ежелгі от жағу іздері көрінеді. Жартас қуысы Шёнвіскі Ласлоның жазбасы негізінде өңделген. Қолжазба бойынша Strázsahegyi sziklaodu Пилиш тау жотасында, Пилиш жотасында, Эстергомда орналасқан. Стража-хедьи үңгірінен батысқа қарай, бірнеше метр жоғарырақ кіреберісі бар. Ұзындығы 2–3 метр үңгірдің оң жағынан өтуге келмейтіндей тар, тереңірек жол басталады.

Берталан Карой мен Шёнвіскі Ласло құрастырған, 1976 жылы шыққан «Мажар үңгіртану библиографиясының» үңгір атаулары көрсеткішінде үңгір Пилиш тау жотасындағы екі бөлек үңгір ретінде, Strázsa-hegyi-kőfülke және Strázsa-hegyi-sziklaodu атауларымен көрсетілген. Атаулар көрсеткішінде осы екі атаумен кездесетін 1 әдеби еңбек көрсетілген. 1984 жылы шыққан «Magyarország barlangjai» кітабының елдік үңгірлер тізімінде үңгір Пилиш тау жотасының үңгірлерінің қатарында, бірақ екі бөлек үңгір ретінде көрсетілген. Бір үңгірдің атауы Strázsa-hegyi-kőfülke, екіншісінікі Strázsa-hegyi-sziklaodú. Тізімге қоса берілген, Дунацуг тау жотасының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада екі үңгірдің географиялық орны көрсетілген. Карпат Йожеф жазған 1991 жылғы жинақта Стража-хедьи жартас қуысы (Эстергом) ұзындығы 3 метр және тереңдігі жоқ, ал Strázsa-hegyi kőfülke (Эстергом) ұзындығы 8 метр және тереңдігі 0 метр деп көрсетілген.