Szalay Cave

Салай-барлаң — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Герече тауындағы Эрег-кёде, Байотта орналасқан, одан археологиялық жәдігерлер табылған барлаңдардың бірі. Онда жарқандар да кездеседі. Еркін аралауға болатын туристік бағыт көпшілік баратын серуен орнында ашылады.

Сипаттамасы

Эрег-кёнің тік, жартасты, жартас қабырғаларымен бөлінген шығыс жағында, тау шыңына жақын, оның әдемі доғалы, 3,5 м ені мен 1,8 м биіктігі бар кіреберісі орналасқан. Ол Янкович-барлаңының маңында орналасқан. Кіреберіс арқылы бірігіп кеткен үлкен шар тәрізді қуыстардан тұратын, 5×8 м алаңды және 5,5 м биік залға жетуге болады. Залдың ішкі соңынан қысқа әрі жалпақ өтпе орыннан өткенде тағы бір зал жалғасады. Ол да шар тәрізді қуысты-шар тәрізді қазанды «Эллипстер залы», 14 м ұзын, 6 м ені және 1,5–3 м биіктігі.

Жоғарғы триас қалың қабатты әктастың шығыс–батыс және солтүстік-шығыс–оңтүстік-батыс бағытындағы жарылу сызықтары бойымен, пішін байлығына қарағанда карст суының деңгейінен төмен термалды карст қуысының кеңеюі арқылы пайда болған. Шағын беттерде тамшытас ағындары қабырғаларын жабады. Төбеден кейбір жерлерде жіңішке тамырлар салбырайды. «Эллипстер залы» салыстырмалы ылғалды, мұнда жауын-шашын кезінде шағын көлшік те пайда болуы мүмкін.

Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамы Салай-барлаңда жарқандарды бақылау жұмысын жүргізді, оның барысында топ мүшелері 3 жарқан түрінің — кіші паткосты жарқан, қарапайым жарқан және ілмек түкті жарқанның — бар екенін анықтады. Бақылау деректері мен кейде табылатын жаңа нәжіс негізінде барлаң шағын түр және сан байлығы бар тұрақты қысқы, сондай-ақ кездейсоқ жазғы жарқан мекені болып саналады.

Барлаң алғаш рет 1986 жылы Салай-барлаң деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Baits barlang (Берталан, 1976), Bajóti II. sz. barlang (Ланг, 1956), Bajóti II.sz. barlang (Леел-Ёшши, 1954), Bajóti II.sz.barlang (Берталан, 1976), Bajóti-kőfülke (Кордош, 1984), Bajóti kőfülke (Леел-Ёшши, 1954), Bajóti Szalay-barlang (Секей, 1994), Bajóti-Szalay-barlang (Берталан, Шёнвиски, 1976), Egyes-barlang (Кордош, 1984), Egyes barlang (Берталан, 1976), Kőfejtő-üreg (Секей, 1994), Kőfejtő üreg (Берталан, 1976), Öregkő-fülke (Кадич, 1952), Öregkő fülke (Секей, 1994), Öregkőfülke (Берталан, 1976), Öreg-kői-barlang (Кордош, 1984), Öregkői-barlang (Берталан, 1976), Öreg-kői-sziklaüreg (Кордош, 1984), Öregkői-sziklaüreg (Секей, 1994), Öregkői sziklaüreg (Берталан, 1976), Öregkői-üreg (Секей, 1994), Öregkő üreg (Виг, 1937), Szalai-barlang (Хорват, Х. Келемен, Торма, 1979), Szalai barlang (Вертеш, 1965), Szalay Ákos barlang (Т. Добоши, 1997), Szalay Ákos-fülke (Кадич, 1952), Szalay Ákos fülke (Виг, 1937), Szalay Ákos-kőfülke (Берталан, Шёнвиски, 1976), Szalay Ákos kőfülke (Леел-Ёшши, 1954), Szalay Á. kőfülke (Ланг, 1956), Szalay barlang (Ласло, 1931) және Szalay-kőfülke (Якуч, Кесслер, 1962) атауларымен де кездеседі.

1908–1968

1908 жылы шыққан, Эстергом уезін таныстыратын кітапта Эстергом уезінде барлаңда тұрған адамдардың іздері табылмағаны, өйткені онда ежелгі адамдардың тұрғанын дәлелдейтін ізі бар барлаң жоқ екені айтылған. Бұл өңірге алғашқы қоныстанушылар анағұрлым дамыған қажеттіліктермен келген, олар жануар сүйектерінен, бұғы мүйізінен жасалған құралдарымен қатар тас құралдарды да пайдаланған. Сондықтан оларға барлаңда немесе жерге қазылған ойпаттарда тұру қажеті болмаған, олар шатыр мен қосалар сала алған. Орманда немесе шалғай, қиын жетуге болатын жерлерде әлі күнге дейін көп кездесетін, ішінде адам мәдениетінің іздері бар барлаңдар мен жер ойпаттары ежелгі адамдардың тұрағы бола алмаған. Олар негізінен татар шапқыншылығы мен түрік жаугершілігі кезіндегі жасырыну орындары болған, өйткені онда табылған заттар көне заманға апармайды.

1913 жылғы «Barlangkutatás» журналында Бекей Имре Габор жазған зерттеуде Эрег-кёнің шығыс жартасты жағында, Янкович-барлаңының жанында зал тәрізді барлаң мен екі жомболь бар екені жазылған. Янкович-барлаңынан бірнеше қадам солтүстікте, сол биіктікте тас сынықтарының арасынан Бекей Имре Габор тар саңылау тапты. Ол саңылауды кейбір тастарды алып тастау арқылы кеңейтіп, оған еңбектеп кіре алды. Кіреберістен бірнеше метрден кейін қуыс көлденең табанды, 6 м ұзын, адам биіктігіндей залға айналды. Тік беткейден құлаған барлық тас сынықтарын алып тастағаннан кейін кіреберіс, шамасы, соншалықты кең болады, онда сынама қазба жұмысын жүргізуге болады, өйткені бұл қорғалған жерде ежелгі адамдардың болуының іздері табылады деп болжанады.

«Туризм және альпинизм» журналының 1931 жылғы санында Ласло Эндре дайындаған хабарламадан белгілі болғанындай, астаналық туристік топтарда көп бөлігі ашылған Янкович-барлаңы жақсы белгілі, бірақ одан басқа да көптеген барлаң Эрег-кёде ашылуды күтіп жатыр. Ең соңғы кезде Байоттың бас хатшысы Мейтнер Миклоштың бастамасымен Салай-барлаңын ашу жұмысы басталды. Янкович-барлаңынан табылған жәдігерлерден де құндырақ жәдігерлер, ежелгі адам қалдықтары мен, ең бастысы, ежелгі құралдар Салай-барлаңынан табылды. Жәдігерлер Венгр ұлттық мұражайының тиісті бөліміне жеткізілді. Венгр ұлттық мұражайының тапсырмасы бойынша Гаал Иштван жұмысты жеке басқарады, барлық белгілер барлаңның тереңірек қабаттарынан осы уақытқа дейінгіден де құндырақ материал табылатынын көрсетеді.

1933 жылғы «География хабарламалары» журналында байоти Эрег-кё жотасының солтүстік-батыс жағында өте әдемі дамыған барлаң жүйесі бар екені жарияланды. Барлаң үлкен, мұнда бір-біріне жақын орналасқан шамамен 5 түрлі барлаң кіреберісі көрінеді. Олар сөзсіз бір тұтас барлаң жүйесіне жатады, бірақ әлі тиісті түрде ашылмаған. 1935 жылғы «Орман шаруашылығы парақтары» журналында Гаал Иштван үшінші байоти барлаңында (Салай-барлаңында) Хиллебранд Йенё жүргізген жаңа қазба жұмыстарына қатысты онда табылған ежелгі жәдігерлердің Янкович-барлаңы мен Байтс-барлаңының қазба нәтижелеріндей көп және маңызды емес екенін анықтағаны айтылады. Дегенмен барлаң басқа екеуінде кездеспеген ежелгі дәуір сүтқоректілерінің сүйектері табылғандықтан қызықты.