Szőlősi Arany Cave

Сёлёши Арань-люк Мадиярстанның ерекше қорғалатын үңгірлерінің қатарына жатады. Ол Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше тауында орналасқан. Оның жолдарында жарғанаттар жиі кездеседі.

Сипаттамасы

Вертесселёш кентінің сыртқы аумағында, Хальягош тауының солтүстік-батыс беткейіндегі Фаркаш аңғарының жоғарғы бөлігінде орналасқан ойпаттың табанынан ашылатын, биіктігі 0,8 м, ені 1 м, үшбұрышты пішінді кіреберісі бар. Оның жабылмаған кіреберісі қызыл жолақпен белгіленген қалың адам жүретін туристік жолдың жанында орналасқан. Туристік карталарда оның орны Арань-люк деген атпен және үңгір белгісімен көрсетілген. Сёлёши Арань-люк пен Вертеш Ласло үңгірі арасында Сенде үңгірі орналасқан.

Кіреберісі кішкентай құдыққа ашылады, оның табанынан еңіс әрі қысқа еңбектеп жүру жолы кішкентай залдардан, тар еңбектеп жүру жолдарынан және тереңдігі 10 м кең құдықтан тұратын үңгірдің ішкі бөлігіне апарады. Кезеңдік түрде белсенді бұл суды жұтатын үңгір жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты әктастың солтүстік-оңтүстік және солтүстік-батыс — оңтүстік-шығыс бағытты жарылым сызықтары бойымен, сіңіп өтетін судың коррозиялық әсерімен түзілген, бірақ қабырғаларында эрозиялық пішіндер де байқалады.

Онда минерал түзілімі аз. Үңгірде бірнеше кішкентай сталактит пайда болған. Кезеңдік түрде ағып келетін көп мөлшердегі су кіреберіске жақын кішкентай құдықта кері көтерілместен сіңіп кетеді. Еркін баруға болады.

Ондағы ауа температурасы 7,5-10 °C аралығында өзгереді, әдетте 9 °C-тан төмен болады. Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы Сёлёши Арань-люкте жарғанат бақылауларын жүргізіп, топ мүшелері 4 жарғанат түрінің — кіші тағалы жарғанат, су жарғанаты, Наттерер жарғанаты және кәдімгі жарғанаттың — бар екенін анықтады. Бақылау деректері мен кейде кездесетін жаңа нәжіс іздеріне қарай, үңгір түр саны мен саны аз қысқы әрі шартты түрде кездейсоқ жазғы жарғанат баспанасы болып саналады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1977 жылы Сёлёши Арань-люк деген атпен аталды. Сондай-ақ әдебиетте 17.сз. вижнелё (Юхас, 1978), 17.сз. вижнелё (Юхас, 2007), 17.сз.вижнелё (Секей, 1994), Араньлук (Берталан, 1976), Араньлукак (Виг, 1937), Арань-люк (Берталан, 1976), Араньлюк (Термесетярас, 1957), араньлюк (Виг, 1937), Эрег-Ковачи-барланг (Кордош, 1984), Сёллёши Арань-люк (Кордош, 1981), Сёллёши-Арань-люк (Лендваи, 1977), сёлёши Арань-люк (Кордош, 1984) және Татабаняи Арань-люк (Секей, 1994) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Фенеш Элек 1848 жылы жарық көрген кітабы бойынша, Сёлёш пен Бай шекарасында атақты тесіктер кездеседі, оларда жаңбыр суы жиналады, ал су ағып кете алмайтындықтан, тас жыныстардың арасына және астына үлкен күркіреумен ағып түседі. Ықтимал, осы тесіктер Тата бұлақтарын да қоректендіреді.

«Туристалар парағының» 1937 жылғы санында жарияланған, Виг Дьюла жазған зерттеуде Вашкапу аңғарында алтын тесік деп аталатын понор үңгірінің жол жүйесі 4 суды жұтатын тесік пен 3 доломен, ойпатпен бар екені жазылған. Оның мұржа тәрізді тар кіреберісі понордың табанында, теңіз деңгейінен 376 м биіктікте, ең шығыстағы солтүстік-оңтүстік ашық жол мен жолдың қиылысында орналасқан. Ені 5-6 м, аласа әрі көлденең дәліздің соңында 1930 жылы тек 5 және 10 м биіктіктегі бір мұржа ғана баспалдақпен өтуге болатын күйде қалған, қалғанын ағызылған сазды тас қалдығы бітеп тастаған. Ауызша аңыз бойынша, бұған ежелгі соғыстар кезінде үлкен қазыналар жасырылған, атауы да содан шыққан. Вертесселёш тесіктерін Фенеш Элек 1848 жылы кезеңдік суымен Тата бұлақтарын да қоректендіретінін айта отырып атап өткен. Басылымға туристік белгілер, атақты үңгірлер, суды жұтатын тесіктер мен шыңыраулар көрсетілген Гереше тауының картасы қоса берілген. Картада алтын тесіктердің географиялық орналасуы байқалады.

«Термесетярас» журналының 1957 жылғы санында жарияланған шолу бойынша, Араньлюк Вашкапу аңғарында, тұрул мүсінінің артындағы Надьрет алқабынан кейін орналасқан. Гереше тауының ең қызғылықты үңгірлерінің бірінде бірнеше суды жұтатын тесік пен ойпат бар. Зерттеушілер онда болған, бірақ сазды тас қалдығы оны көбіне бітеп тастаған. Берталан Кароли мен Шёнвискy Ласло құрастырған, 1976 жылы шыққан «Мадияр үңгіртану библиографиясының» үңгір атаулары көрсеткішінде Гереше тауындағы, Фаркаш аңғарында орналасқан үңгір Арань-люк деген атпен аталған. Атаулар көрсеткішінде осы үңгірге қатысты 2 әдеби еңбек аталған.

1976 жылы аяқталған, Берталан Кароли жазған «Мадиярстан үңгірлер тізімі» қолжазбасында Гереше тауындағы вертесселёш Арань-люктің басқа атауы — Араньлук екені жазылған. Фаркаш аңғарында, Хальягош тауынан Ференц үйіне апаратын ашық жол мен жолдың қиылысында оның мөлшері 0,3×0,4 м кіреберісі бар. Ол арық тәрізді ойықтың соңында ашылады. Тектоникалық жарыққа құятын су ағызу жолы мен бірнеше жарықтан тұратын белсенді бұл суды жұтатын үңгір 70 м ұзын, ені 0,3×5 м және тереңдігі 14 м. Оның жүйесіне тағы 4 ашылмаған суды жұтатын тесік жатады. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі бір басылым мен Лендваи Акоштың мәліметі негізінде жазылған. 1977 жылғы МКБТ есебінде жарық көрген, Яноши Денеш жазған баяндамада Лендваи Акоштың 1977 жылы Сёлёши Арань-люктен (Гереше тауы) жекелеген палеонтологиялық олжа жинағаны айтылған.

Вертеш Ласло карст және үңгір зерттеу тобының 1978 жылғы есебінде топ сол кезге дейінгі нәтижелерге байланысты 1969 жылы жасаған жоспар-сызбасын қайта қарағаны, сондықтан 17-нөмірлі суды жұтатын тесік — Сёллёши-Арань-люк болып шыққаны жазылған. Есепке Хальягош тауының үңгірлері мен суды жұтатын тесіктерінің орналасуын көрсететін 1:10 000 масштабты жоспар-сызба қоса берілді. Сызбада Сёлёши Арань-люктің орны белгіленген. 1978 жылғы МКБТ есебінде жарияланған, Кордош Ласло жазған баяндамада Лендваи Акоштың 1978 жылғы 6 сәуірде Арань-люктің еңбектеп жүру жолы мен кіреберіс құдығының қиылысынан, шамамен 5-6 м тереңдіктен голоцен сүйек қалдықтарын жинағаны жазылған.