Tatabányai Bányász Cave

Татабаняаи Кеншілер барлаңы — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Герече тауында орналасқан, кезеңдік жұмыс істейтін тән су сіңіргіш барлаңдардың бірі. Оның жолдарында жарқандар да кездеседі.

Сипаттамасы

Гереченде орналасқан Кё-хедь мен Хальягош-хедь тауларының арасындағы аңғарда, Кишрет аймағында, Татабаня елді мекенінің шет аумағында, теңіз деңгейінен шамамен 300 м биіктікте барлаңның тік бағытты, темір табақ есікпен жабылған кіреберісі орналасқан. Кё-хедь үстіртінің солтүстік-батыс жиегінде жүретін қызыл жолақ белгісімен белгіленген қалың жүкті туристік жолдың жанында, оның табанында ашылатын воронка орналасқан.

Ашылған кіреберіс оқпаны 1,5×1,5 м қимасы бар. Дерлік тік оқпан 1–2 м диаметрлі және 7 м терең. Табанынан кіші сатылармен жалғасатын жол 12 м тереңдікте бір залдың төбесіне жалғасады. Табаны өте еңісті зал 9–10 м ұзын, 2–4 м ені және 4–12 м биіктігі. Кезеңдік белсенді су сіңіргіш барлаң жоғарғы триас қалың қабатты әктастың солтүстік-солтүстік-шығыс–оңтүстік-оңтүстік-батыс бағытындағы жарылу сызығы бойымен сіңіп жатқан сулардың еру әсерінен пайда болған. Оның қабырғалары тіс тәрізді коррозияланған және түзілімдерсіз. Төменгі бөлігі әрдайым ылғал, бірақ тамшылау сирек кездеседі. Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасының рұқсатымен аралауға болады.

Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамы Татабаняаи Кеншілер барлаңында жарқандарды бақылау жұмысын жүргізді, оның барысында топ мүшелері 2 жарқан түрінің — кіші паткосты жарқан мен қарапайым жарқанның — бар екенін анықтады. Осы уақытқа дейінгі аз деректер негізінде барлаң шартты түрде шағын түр және сан байлығы бар қысқы жарқан мекені болып саналады.

Барлаң алғаш рет 1981 жылы Татабаняаи Кеншілер барлаңы деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ 7-8. sz. víznyelő (Секей, 1994), 7-8.sz. víznyelő (Юхас, 2007), 7-es sz. viznyelő (Шашхеди, 1972), 7-es sz. víznyelő (Шашхеди, 1972), 7 és 8. sz. viznyelő (Лендваи, 1979), 7. sz. víznyelő (Юхас, 1994), Bányász-barlang (Лендваи, 1975), Csemetekerti-viznyelő (Лендваи, 1979), Csemetekerti-víznyelő (Секей, 1994), Kisréti viznyelő (Лендваи, 1979), Tatabányai-Bányász-barlang (Лендваи, 1975) және tatabányai Bányász-barlang (Кордош, 1984) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1964 жылы «Теміржол құрылысы ұмтылысы» атты 2 нөмірлі зерттеу тобы осы кезеңдік сіңіргішті ашты, онда мүшелер үміт беретін ауа қозғалысын байқады, бірақ опырылымға тап болды. Оны ашуға уақыт пен күш жетпеді. 1965 жылдың көктемінде жер бетін зерттеу кезінде бірнеше кіші су сіңіргіш тіркелді, олардың бірі турул ескерткіші маңында орналасқан. «Теміржол құрылысы ұмтылысы» тобының барлаң зерттеушілері оларды Чеметекерти-визньелё және Кишрети визньелё атауларымен білді. Оларды 1966 жылы ашуды жоспарлаған, бірақ топ жетекшісінің әскери қызметке шақырылуына байланысты бұл жүзеге аспады. 1966 жылғы «Карст пен барлаң зерттеу ақпараттық бюллетенінде» жарияланған топ есебі бойынша, 1965 жылдың наурыз соңы, сәуір басында топ мүшелері Герече тауының Татабаня жағында жер бетін зерттеу жұмысын бастады, оның барысында бірнеше кіші су сіңіргіш табылды. Табылған су сіңіргіштердің ішінде ең үміт бергені Турул ескерткішінің маңында орналасқан. Бұл су сіңіргіш орман шаруашылығы тарапынан жасанды түрде көмілген.

1972 жылдың алғашқы күндерінде Татабаня көмір шахталарының барлаң зерттеу тобы 1971 жылы ішінара ашылған 7 нөмірлі су сіңіргішті зерттеуді жалғастырды. Топтың 1972 жылғы есебінде жылдың көп бөлігінде сіңіргіш белсенді емес, тек ерекше қатты нөсерде ғана жұмыс істей алатыны жазылған. Оның төртбұрышты аузы опырылымнан ағаш тіреумен қорғалған. Саңылау төмен қарай біртіндеп кеңейіп, бірнеше метрден кейін 1,5–2 м диаметрлі болады. 9–10 м жерде тік және тар, 5–6 м ұзын мұржа бар. 16 м тереңдікте кіші сөре бар. 16 м-ден бастап оңтүстік жағында тік, саз балшықты сөреден ағаштан жасалған баспалдақ 25 м тереңдікте табанға жетеді. Жарылым бойымен пайда болған жарық 14 м ұзын, 15 м биік және 3 м ені. Солтүстік-шығысқа қарай еңіс залды тас сынықтары, ал табанын саз балшық толтырады. 1972 жылы сынама ашумен мүшелер шамамен 3 м алға жылжыды. Әрі қарай зерттеуге аз саны мен жеткіліксіз жабдық кедергі жасады.

1975 жылы Феньеш Элек барлаң зерттеу бөлімі көктемгі лагерінде барлаңды өлшеп, сол кезде соңғы нүктеде метеорологиялық станса орнатты. Қара-ақ фотосуреттер мен түрлі-түсті слайдтардан тұратын фотоқұжаттамасы дайын болды. Опырылу қаупі өте жоғары болған кіреберісін жылдың екінші жартысында ағаш тіреумен бекітті, осылайша барлаңның ең терең нүктесінде ашу жұмысы басталды. Жұмысты жылдың бірінші жартысында Лендваи Акош пен Дороняи Йожеф, екінші жартысында Сечени Ласло мен Херманн Бела басқарды.

1976 жылы Кёбаняай барлаң зерттеу және альпинизм бөлімі көктемгі лагерінде, содан кейін үш күндік жұмыс сапарларында барлаңда жұмыс істеді. Бөлімнің 1976 жылғы есебі бойынша, көп тас сынықтарын жинақтау қауіпті болғандықтан, мүшелердің 1977 жылғы алғашқы міндеті — жаңа кіреберіс ашу. Барлаң ауасының температурасы үш жерде өлшенді. 1976 жылғы MKBT есебінде метеорологиялық өлшеу нәтижелерін көрсететін екі кесте жарияланды. Ескі ағаш тіреу соншалықты нашар жағдайда болды, сондықтан оны бөлшектеп, қауіптілігіне байланысты барлаңнан шығару керек болды. Ең терең нүктеде 120×120 см қимада ашу жұмысы басталды. Жаңа тіреу жасалды, бірақ қаңқа тіреудің екінші бөлігі орнатылғаннан кейін опырылым болды. Сол кезде зерттеушілер шамамен 3,5 м тереңдікте жұмыс істеп жатқан болатын. Өте еңісті залда жинақталған тас сынықтары сырғанап, жеткілікті биік емес тіреуден асып, ашу орнына құлады.

Жеке жарақат болмады, бірақ құралдардың бір бөлігі сынықтардың астында қалды. Жұмысты тек опырылу қаупі жоғары кіреберісті жауып, жаңа кіреберіс ашқаннан кейін ғана жалғастыруға болады. Жаңа кіреберіс ашу мүмкіндігі бар, ал ашылған сынықтарды осы арқылы беткейге шығару керек, өйткені оны еңісті залда жинақтау орынсыз. Бөлімнің 1977 жылғы есебінде Турул саябақ орманындағы опырылу қаупі өте жоғары барлаңды бекіту және көму бөлімнің шұғыл міндеті болғаны жазылған. Сечени Ласло басқарған зерттеушілер қауіпті бөлікті бірнеше жерде жауып, серуеншілерге байланысты кіреберісті бітеп тастады.