Eszterházy Cave

Эстерхази тас қуысы — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше тауында, Татабанья қаласының сыртқы аумағында орналасқан үңгірлердің бірі. Археологиялық тұрғыдан маңызды. Қалың адам жүретін туристік жолдың жанында ашылатын бұл тас қуыс — танымал серуен орны.

Сипаттамасы

Ол Татабанья қаласының сыртқы аумағында, Банхидада, Кё-хедь тауының тік әрі жартасты батыс беткейінде, Селим-люктің оңтүстік-батыс кіреберісінен оңтүстік — оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 15 м жерде орналасқан. Кіреберісі Селим-люкпен бір деңгейде, теңіз деңгейінен шамамен 290 м биіктікте жатыр. Ол Татабанья теміржол бекетінен Вертештолнаға апаратын қызыл жолақ туристік белгісінен тарайтын, Селим-люкке апаратын қалың адам жүретін туристік сүрлеудің жанында, сүрлеудің кең жартас жиегінде ашылады. Батысқа қараған, кең, ені 8 м және биіктігі 2,5 м, көлденең бағытталған кіреберісі жартас қабырғасының түбінде орналасқан.

Бұл — аймақтың ең ертеде белгілі болған әрі зерттелген үңгірлерінің бірі. Ол жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты дахштейн әктасында түзілген. Кішкентай үңгірді рұқсатсыз, күнделікті киіммен және жарықтандыру құралынсыз-ақ аралауға болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1976 жылы Эстерхази тас қуысы деген атпен аталды. Сондай-ақ әдебиетте Банхидаи-кёфюлке (Берталан, Шёнвискy, 1976), Эстерхази-кёфюлке (Моттл, 1935), Эстерхази кёфюлке (Виг, 1937), Эстерхази-сзиклаюрег (Кадич, 1952), Эстерхази барланг (Т. Добоши, 1997), Эстерхази кёфюлке (Т. Добоши, 1997), Эстерхази кёфюлке (Гаал, 1934) және Эстерхази-сзиклаюрег (Секей, 1994) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

«Фёлдгёмб» журналының 1934 жылғы 9-санында Селим-люктің айналасында, оған жақын жерде әртүрлі мөлшердегі жерасты қуыстары бар екені жазылған. Селим-люкке ең жақын кішкентай үңгір — тек тас қуыс, ол Селим-люктің тура жанында, одан шамамен 40-50 қадам жерде орналасқан. Селим-люкке баратын әрбір адам оны міндетті түрде байқайды. Селим-люкке жақын әрі орналасуы қолайлы болғандықтан, Гаал Иштван мен серіктестері Селим-люкті қазумен қатар осы қуысты да зерттей бастады. Оның атауы иесінің құрметіне Эстерхази тас қуысы деп қойылған.

Ұзындығы небары 10 м, ені 7 м тас қуыс, ықтимал, одан да үлкен, бірақ тереңірек жатқан үңгірдің дәлізі ғана болып табылады. Себебі тас қуыстың мөлшері мен төбесінің қалыптасу дәрежесі арасында сәйкессіздік бар. Оңтүстік қабырғасы бойында көрінетін, құлаған тастар мен үңгір лёссімен бітелген 4,5 м-дік саңылау оңтүстік — оңтүстік-шығысқа қарай жалғасы бар екенін болжатады. Шығыс ұшында ұзындығы 1,5 м тар дәліз бар, оның жабатын жынысы да әктас емес. Көрсетілген бағыттарда әрі қарай өту жарылыс жасауды және үлкен жұмысты талап ететіндіктен, алдымен тек оңай жетуге болатын, ауданы 63 м² бөлікті қазуға кірісті.

Небәрі бір-екі елі қазіргі заман шөгіндісінің астынан, күтілгендей, мұнда да жоғарғы дилювий дәуірінің үңгір лёссі табылды. Бірақ бұл орташа қалыңдығы 1,5 м түзілім жартасты үңгір табанына шөккен. Тас қуыста дилювий қабат қатары үңгір лёссімен басталып, үңгір лёссімен аяқталады. Табылған, өте әдемі жалғыз жонылған тас құралы — қос қырғыш — мәдени қабатты анықтауға мүмкіндік беретіндей ерекше бұйым емес. Күн жарығына шыққан жануар қалдықтары (үңгір аюы, түлкі және жылқы) да көп мәлімет бермейді. Тек тас қуыстың дилювий дәуірінің соңында тұрғылықты болғаны белгілі. Басылымда Тот Лайош түсірген, Эстерхази тас қуысының кіреберісі көрінетін фотосурет бар.

Мадияр үңгір зерттеу қоғамының 1934 жылғы 27 қарашада өткен басқарма отырысында Гаал Иштван Селим-люктің жанындағы кішкентай қуысқа Эстерхази тас қуысы деген ат берілуін ұсынды. Басқарма бұл ұсынысты қолдады. 1935 жылы жарияланған, Кокаш Янош жазған басылым бойынша Селим-люктің айналасында әртүрлі мөлшердегі бірнеше үңгір бар. Селим-люкке ең жақыны — оның тура жанындағы, мөлшері 10×7 м Эстерхази тас қуысы. Тас қуыс сипатты бұл қуыс одан да үлкен әрі тереңірек жатқан үңгірдің дәлізі болып табылады. Ондағы жалғыз дилювий қабат қатары — үңгір лёссі, одан әдемі жонылған тас құралы табылған. Басылымда Эстерхази тас қуысының кіреберісі көрінетін қара-ақ фотосурет бар.

«Туристалар парағының» 1937 жылғы санында жарияланған, Виг Дьюла жазған зерттеуде Гаал Иштван өзінің 1934 жылғы зерттеуінде Селим-люктің айналасындағы бірнеше қуысты атағаны жазылған. Эстерхази тас қуысы Селим-люктен 40-50 қадам жерде орналасқан. Ені 7 м, ұзындығы 1 м тас қуыс. Ол одан үлкен үңгірдің көрінетін дәлізі болып табылады. Оның шығыс ұшындағы 1,5 м ұзындықтағы толтырылған жарық ықтимал жалғасын көрсетеді. Гаал Иштван осы жерден бір жонылған тас құралы мен мұз дәуірінің сүтқоректі қалдықтарын қазып шығарған. 1939 жылы жарияланған, Полгарди Геза жазған «Вертеш тауының жол сілтемесі» атты басылымда Эстерхази тас қуысына көк үңгір белгісі бар, тау беткейімен өтетін, жартысты, кейбір жерлерінде әдемі көрініс ашатын туристік жолмен жетуге болатыны айтылған. Ұзындығы 1 м, ені 7 м тас қуыс үлкенірек үңгірдің дәлізі секілді. Ашылу барысында одан жонылған тас құралы мен мұз дәуірінің сүтқоректі қалдықтары табылған. Тас қуыстан 40-50 қадам жерде Селим-люк орналасқан.

1940 жылы жарық көрген «Гереше мен Гете тауының жол сілтемесі» атты кітаптың 64-бетінде 1939 жылғы басылымның 85-бетіндегі Эстерхази тас қуысы туралы сипаттама қайталанған. 1940 жылғы басылымның 12-бетіне сәйкес, Гереше тауының қаңқасын құрайтын дахштейн әктасында үңгірлер түзілген. Әктас тауларында үңгірлердің түзілуі өте жиі кездесетін құбылыс, себебі әктас көбіне қатты жарылған жыныс болып келеді. Жарықтар арқылы жыныс ішіне су сіңіп, ол жерде әктас затын ерітіп, жарықты кеңейтіп, үлкейтеді, ақыр соңында үңгір пайда болады. Гереше тауының үңгірлері дәл осылай қалыптасқан.